Nie o pornografię tu chodzi
Nie będę opisywał tych zdarzeń szczegółowo. Szczegółowe relacjonowanie ataków w szkołach jest, zdaniem badaczy zajmujących się tym od dziesięcioleci, jednym z czynników sprzyjających kolejnym aktom przemocy. Zjawisko ma nawet nazwę – efekt Wertera, od powieści Goethego, po której przeszła przez Europę fala naśladowczych samobójstw. Psycholodzy wypowiadający się o październikowych wydarzeniach zwracają uwagę, że mechanizm naśladowania może dotyczyć także agresji.
Minister spraw wewnętrznych powiedział po drugim zdarzeniu, że młodzi sprawcy mogli inspirować się internetowym wyzwaniem rozsyłanym w sieci. Zaznaczam od razu to, co powinien zaznaczyć każdy, kto to cytuje: jest to hipoteza śledczych, a nie ustalenie. Przyczyn takich czynów jest zawsze wiele i żaden rzetelny psycholog nie wskaże jednej.
Zwróciłbym jednak uwagę na coś innego, co w tej wypowiedzi jest najbardziej niepokojące. Nie na to, czy hipoteza się potwierdzi. Na to, że zabrzmiała wiarygodnie dla wszystkich – dla ministra, dla dziennikarzy, dla rodziców, dla nauczycieli. Nikt nie powiedział: „to brzmi absurdalnie”. Doszliśmy do punktu, w którym zdanie „nastolatki naśladują to, co zobaczyły w internecie, i robi się z tego wyzwanie” jest w Polsce zdaniem oczywistym. Jeszcze piętnaście lat temu takie wyjaśnienie wymagałoby długiego uzasadnienia.
I to jest właściwy temat tego felietonu.
Rzecz w tym, że polski ustawodawca zajmuje się od dwóch lat problemem łatwiejszym, a nie tym, który właśnie zrobił się nie do zniesienia. Łatwiejszy jest dostęp dzieci do pornografii: pole do zaznaczenia z napisem „mam ukończone osiemnaście lat” nie jest zabezpieczeniem, da się to naprawić technicznie i da się o tym napisać ustawę. Trudniejszy jest wpływ, jaki na wychowanie dzieci wywiera sposób, w jaki spędzają one dzień – i na to ustawy się nie pisze, bo nie wiadomo, co w niej zakazać.
Skoro już o przepisach: w styczniu prezydent zawetował ustawę wdrażającą unijny akt o usługach cyfrowych, wskazując na niewystarczające gwarancje wolności słowa, nieprecyzyjny zakres kompetencji administracji przy blokowaniu treści oraz brak kontroli sądowej i procedur odwoławczych. Kancelaria Prezydenta podkreśliła, że weto nie oznacza sprzeciwu wobec bezpieczeństwa dzieci w sieci, i zadeklarowała gotowość do analizy nowych rozwiązań. Ministerstwo Cyfryzacji przygotowało kolejne projekty. Osobną ścieżką idzie ustawa o ochronie małoletnich przed treściami pornograficznymi, która trafiła do Sejmu w czerwcu jako druk numer 2697 i opiera weryfikację wieku na europejskim portfelu tożsamości cyfrowej w aplikacji mObywatel.
Ale na tym kończę część polityczną, bo nie o nią tu chodzi, i wracam do dzieci.
Uzasadnienie jednego z poselskich projektów podaje liczbę, nad którą warto się zatrzymać: sześćdziesiąt sześć procent młodych ludzi doświadcza cyberprzemocy ze strony rówieśników. Osiemdziesiąt pięć procent rodziców uważa, że ich dzieci nie są w sieci bezpieczne. W sondażu SW Research dla „Rzeczpospolitej”, na panelu ośmiuset dorosłych internautów, zakazu mediów społecznościowych dla dzieci poniżej szesnastego roku życia chce 64,3 procent badanych.
Ta ostatnia liczba jest ciekawsza, niż się wydaje. Zakaz czegokolwiek rzadko ma w Polsce dwie trzecie poparcia. Mamy więc społeczeństwo, które w tej jednej sprawie jest zgodne jak mało w której – i rodziców, którzy sami kupili dzieciom te telefony, sami je skonfigurowali i sami co wieczór przegrywają o nie wojnę. Poparcie dla zakazu jest w gruncie rzeczy prośbą o pomoc: zróbcie coś, czego my w pojedynkę zrobić nie umiemy, bo dziecko bez telefonu zostaje wykluczone z klasy, a żaden rodzic nie chce skazać na to własnego dziecka.
Teza, że smartfon i media społecznościowe wywołują wzrost agresji wśród nastolatków, nie jest dowiedziona i w nauce trwa o nią spór. Jedna strona wskazuje, że wskaźniki zdrowia psychicznego młodzieży w krajach zachodnich zaczęły się psuć mniej więcej wtedy, gdy telefon z ekranem dotykowym stał się powszechny, i że zbieżność jest zbyt dokładna, żeby była przypadkiem. Druga odpowiada, że korelacja to nie jest wystarczający dowód, bo w tym samym czasie zmieniło się też wiele innych rzeczy i że podobne panikowanie towarzyszyło kolejno powieści, kinu, komiksowi, telewizji i grom. Ta druga strona ma za sobą mocny argument historyczny i trudno go nie uznać.
Mimo to są trzy rzeczy, co do których sporu praktycznie nie ma, i to na nich bym się opierał.
Pierwsza to sen. Urządzenie świecące w łóżku skraca sen i opóźnia zasypianie, a niewyspany nastolatek gorzej panuje nad emocjami. To nie jest hipoteza socjologiczna, tylko fizjologia, mierzalna i wielokrotnie potwierdzona.
Druga to uwaga. Praca umysłowa wymagająca skupienia przez czterdzieści minut jest czymś, czego trzeba się nauczyć, a nauka ta polega na wielokrotnym znoszeniu nudy. Urządzenie zaprojektowane tak, by nuda nigdy nie trwała dłużej niż trzy sekundy, odbiera okazje do tego treningu. Nie psuje mózgu – po prostu zabiera sytuacje, w których ta umiejętność powstawała.
Trzecia jest najważniejsza i o niej mówi się najrzadziej, bo brzmi nietechnicznie. Dawny konflikt rówieśniczy miał trzy właściwości: odbywał się twarzą w twarz, miał widownię kilkunastu osób i kończył się wraz z dzwonkiem. Dziś żadna z tych trzech właściwości nie obowiązuje. Konflikt toczy się przez ekran, czyli bez spotkania twarz w twarz, co usuwa jedyny hamulec, jaki natura dała człowiekowi. Widownię ma nieograniczoną. I nie kończy się nigdy – dziecko wraca z nim do domu, bierze go do łóżka i budzi się z nim rano. Nie trzeba udowadniać żadnej teorii, żeby zrozumieć, że to jest inna sytuacja niż bójka na przerwie.
Do tego dochodzi fakt, którego nie da się przemilczeć, a który nie jest spiskiem: te usługi są projektowane tak, żeby przykuwały uwagę. Nie przez złośliwość, tylko dlatego, że ich przychód jest wprost proporcjonalny do czasu, który poświęca im użytkownik. Inżynier optymalizuje to, co mu kazano mierzyć. Kazano mierzyć zaangażowanie – i zostało zoptymalizowane, metodami ulepszanymi przez piętnaście lat na setkach milionów ludzi. Dorosły z trudem wychodzi z tej pętli. Trzynastolatek, którego zdolność hamowania impulsów dopiero się kształtuje, nie ma z nią szans i nie jest to jego wina.
Co z tego wynika dla ustawodawcy? Mniej, niż byśmy chcieli. Zakaz mediów społecznościowych poniżej piętnastego roku życia, taki jak uchwalony w lipcu przez francuski parlament, rozwiąże część problemu i stworzy nowy: dzieci dobrze sobie radzą z omijaniem zakazów, a weryfikacja wieku wymaga sprawdzania tożsamości wszystkich, czyli także dorosłych. Zakaz telefonów na lekcjach jest natomiast pomysłem skromnym, tanim i skutecznym, a szkoły, które go wprowadziły, opisują tę samą zmianę: na korytarzach znowu jest hałas, bo dzieci rozmawiają. Warto zacząć od rzeczy, które działają.
Ale prawdziwej odpowiedzi w ustawie nie będzie i obiecywanie jej byłoby oszukiwaniem Czytelnika. Nie ma przepisu, który przywróci dziecku popołudnie bez nadzoru, nudę na przystanku, kłótnię rozstrzygniętą na podwórku i wieczór, w którym nikt go nie ocenia. Te rzeczy nie zostały zakazane. Zostały wyparte przez coś wygodniejszego, a wyparły je nie dzieci, tylko my – bo telefon w ręku dziecka daje rodzicowi dwie godziny spokoju, a nic innego ich nie daje.
Dlatego pytanie, które z tej jesieni zostaje, nie brzmi „czego zakazać dzieciom”. Brzmi: z czego gotowi są zrezygnować dorośli. Z własnego telefonu przy stole? Z wygody, jaką daje dziecko zajęte ekranem? Z przekonania, że wychowanie da się zlecić na zewnątrz – szkole, aplikacji albo ustawie? To jest pytanie nieprzyjemne i dlatego w debacie publicznej prawie nie pada.
Prawo jest potrzebne i powinno powstać. Tylko nie udawajmy, że kiedy je uchwalimy, zrobiliśmy to, co trzeba było zrobić.
De Coder
