3,2 gigapiksela i 500 petabajtów danych: Obserwatorium Rubina rozpoczyna dekadę skanowania nieba
Na szczycie chilijskiego wzgórza Cerro Pachón, na wysokości 2682 metrów n.p.m., inżynierowie z National Science Foundation (NSF) oraz Departamentu Energii USA (DOE) ogłosili 30 czerwca 2026 roku pełną operacyjność przeglądu Legacy Survey of Space and Time (LSST). Po dekadzie budowy i instalacji aparatury w Obserwatorium im. Very C. Rubin, teleskop Simonyi Survey Telescope wykonał pierwsze z milionów planowanych zdjęć, rozpoczynając największy w historii cyfrowy monitoring nieba południowego. To zwieńczenie projektu prowadzonego przez SLAC National Accelerator Laboratory oraz NOIRLab, który już w fazie testów optymalizacyjnych pozwolił na odkrycie ponad 11 tysięcy nowych asteroid, w tym obiektów bliskich Ziemi oraz transneptunowych.
Sercem instalacji jest największa na świecie cyfrowa kamera astronomiczna o rozdzielczości 3,2 gigapiksela, wyposażona w detektory CCD. Urządzenie to rejestruje obraz co około 40 sekund, korzystając z szerokiego pola widzenia wynoszącego 9,6 stopnia kwadratowego. Teleskop o średnicy lustra głównego 8,417 metra wykorzystuje unikalny układ trzech luster, co pozwala na skanowanie całego dostępnego nieba w zaledwie kilka nocy. System generuje około 10 terabajtów danych w ciągu jednej nocy, rejestrując obiekty w zakresie fal od 320 do 1060 nanometrów. Dzięki automatycznemu przetwarzaniu, strumień alertów o zjawiskach przejściowych dociera do brokerów danych na całym świecie w czasie zbliżonym do rzeczywistego, informując o nagłych zmianach jasności gwiazd czy przelotach ciał niebieskich.
LSST dostarczy bezprecedensowy, 500-petabajtowy zbiór danych, obejmujący katalogi 20 miliardów galaktyk i 17 miliardów gwiazd. Naukowcy wykorzystają te informacje do mapowania rozkładu ciemnej materii poprzez precyzyjne pomiary soczewkowania grawitacyjnego, kontynuując dzieło patronki obserwatorium, astronomki Very C. Rubin. Projekt ma również kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa planetarnego – szacuje się, że w ciągu dekady Rubin Observatory zidentyfikuje około 100 tysięcy obiektów bliskich Ziemi (NEO) oraz miliony asteroid w pasie głównym, stając się najskuteczniejszym instrumentem do wykrywania ciał międzygwiezdnych przelatujących przez Układ Słoneczny.
W nadchodzących latach dane z przeglądu będą regularnie udostępniane publicznie, umożliwiając koordynację obserwacji z detektorami fal grawitacyjnych oraz innymi teleskopami naziemnymi i kosmicznymi. Systematyczne powtarzanie ujęć tego samego fragmentu nieba, średnio 800 razy w ciągu dekady, pozwoli na stworzenie pierwszego tak szczegółowego „kosmicznego filmu”. Wyniki te posłużą do weryfikacji modeli ekspansji Wszechświata i badania natury ciemnej energii, co może doprowadzić do fundamentalnych zmian w rozumieniu ewolucji kosmosu. Każdy etap operacji jest wspierany przez międzynarodową koalicję ponad 40 organizacji, w tym specjalistów z Francji, Wielkiej Brytanii oraz Chile.
Źródła: https://rubinobservatory.org/news/action-rubin-lsst-begins, https://www6.slac.stanford.edu/news/2026-06-30-action-rubin-observatory-begins-capturing-greatest-cosmic-movie-ever-made, https://www.nsf.gov/news/action-nsf-doe-vera-c-rubin-observatory-begins-capturing, https://noirlab.edu/public/news/archive/program/rubin/, https://subarutelescope.org/en/news/topics/2026/06/30/3732.html
