26 milionów komórek na jednej mapie – powstał atlas zwojów podstawy mózgu
Międzynarodowe konsorcjum BICAN stworzyło najbardziej szczegółowy atlas regionu mózgu odpowiedzialnego za ruch i emocje, analizując ponad 25 milionów komórek ludzi i naczelnych.
Zwoje podstawy to ewolucyjnie stare, głęboko położone struktury mózgu, które pełnią kluczową rolę w sterowaniu ruchem, formowaniu nawyków oraz procesach motywacji, nagrody i podejmowania decyzji. Choć od dekad nauka wiąże ich dysfunkcję z chorobami Parkinsona, Huntingtona, uzależnieniami czy zaburzeniami psychicznymi, dotychczasowe badania oferowały jedynie ogólny wgląd w ich budowę anatomiczną. Brakowało precyzyjnej, molekularnej mapy, która pozwoliłaby zidentyfikować konkretne typy komórek odpowiedzialne za poszczególne schorzenia oraz zrozumieć ich ewolucję u naczelnych.
Międzynarodowe konsorcjum BRAIN Initiative Cell Atlas Network (BICAN), zrzeszające ponad 50 instytucji pod przewodnictwem Allen Institute oraz Salk Institute, opublikowało w listopadzie 2026 roku serię blisko 30 artykułów w czasopismach z rodziny „Cell”. Badacze stworzyli najbardziej szczegółowy, wielogatunkowy atlas zwojów podstawy, analizując łącznie 25,5 miliona komórek. Zbiór ten obejmuje 21 milionów komórek pochodzących z mózgów sześciu ludzkich dawców oraz 4,5 miliona komórek makaków i marmozet. Wykorzystano zaawansowane techniki transkryptomiki pojedynczych jąder, które mierzą ekspresję genów w każdej komórce z osobna, oraz badania epigenomiczne określające strukturę chromatyny i metylację DNA.
Dzięki integracji tych danych z transkryptomiką przestrzenną, zespół pod kierunkiem Hongkui Zeng i Eda Leina z Allen Institute precyzyjnie przypisał funkcje molekularne do konkretnych lokalizacji w tkance. Zidentyfikowano 61 typów komórek, które pozostały niemal niezmienione u naczelnych przez 76 milionów lat ewolucji. Odkryto także rzadki typ neuronu, oznaczony jako STR D2 SMYD2-HTR7, którego specyficzna charakterystyka wiąże się z genetycznym ryzykiem wystąpienia schizofrenii i zaburzenia dwubiegunowego.
Opracowana taksonomia komórkowa służy jako uniwersalny układ odniesienia, przypominający precyzyjną nawigację satelitarną po skomplikowanej architekturze mózgu. Wiedza o tym, jakie geny są aktywne w konkretnych populacjach komórek, umożliwia projektowanie terapii genowych z wykorzystaniem wektorów AAV, które będą celować wyłącznie w te neurony, które ulegają degeneracji w przebiegu choroby Parkinsona. Pozwoli to na zwiększenie skuteczności leczenia przy jednoczesnym ograniczeniu skutków ubocznych. Otwarte bazy danych BICAN stanowią fundament pod pełny atlas ludzkiego mózgu, którego ukończenie naukowcy planują na 2028 rok. Podobnie jak Projekt Poznania Genomu Człowieka w genetyce, nowy atlas staje się standardem w nowoczesnej neurobiologii i medycynie personalizowanej.
Źródła: https://www.nature.com/articles/d41586-026-03565-3, https://alleninstitute.org/news/scientists-create-landmark-cellular-atlas-of-one-of-the-brains-most-important-regions, https://www.portal.brain-bican.org/science/basal-ganglia, https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(26)01281-X, https://www.salk.edu/news-release/brain-initiative-scientists-map-human-basal-ganglia/
Międzynarodowe konsorcjum BRAIN Initiative Cell Atlas Network (BICAN), zrzeszające ponad 50 instytucji pod przewodnictwem Allen Institute oraz Salk Institute, opublikowało w listopadzie 2026 roku serię blisko 30 artykułów w czasopismach z rodziny „Cell”. Badacze stworzyli najbardziej szczegółowy, wielogatunkowy atlas zwojów podstawy, analizując łącznie 25,5 miliona komórek. Zbiór ten obejmuje 21 milionów komórek pochodzących z mózgów sześciu ludzkich dawców oraz 4,5 miliona komórek makaków i marmozet. Wykorzystano zaawansowane techniki transkryptomiki pojedynczych jąder, które mierzą ekspresję genów w każdej komórce z osobna, oraz badania epigenomiczne określające strukturę chromatyny i metylację DNA.
Dzięki integracji tych danych z transkryptomiką przestrzenną, zespół pod kierunkiem Hongkui Zeng i Eda Leina z Allen Institute precyzyjnie przypisał funkcje molekularne do konkretnych lokalizacji w tkance. Zidentyfikowano 61 typów komórek, które pozostały niemal niezmienione u naczelnych przez 76 milionów lat ewolucji. Odkryto także rzadki typ neuronu, oznaczony jako STR D2 SMYD2-HTR7, którego specyficzna charakterystyka wiąże się z genetycznym ryzykiem wystąpienia schizofrenii i zaburzenia dwubiegunowego.
Opracowana taksonomia komórkowa służy jako uniwersalny układ odniesienia, przypominający precyzyjną nawigację satelitarną po skomplikowanej architekturze mózgu. Wiedza o tym, jakie geny są aktywne w konkretnych populacjach komórek, umożliwia projektowanie terapii genowych z wykorzystaniem wektorów AAV, które będą celować wyłącznie w te neurony, które ulegają degeneracji w przebiegu choroby Parkinsona. Pozwoli to na zwiększenie skuteczności leczenia przy jednoczesnym ograniczeniu skutków ubocznych. Otwarte bazy danych BICAN stanowią fundament pod pełny atlas ludzkiego mózgu, którego ukończenie naukowcy planują na 2028 rok. Podobnie jak Projekt Poznania Genomu Człowieka w genetyce, nowy atlas staje się standardem w nowoczesnej neurobiologii i medycynie personalizowanej.
Źródła: https://www.nature.com/articles/d41586-026-03565-3, https://alleninstitute.org/news/scientists-create-landmark-cellular-atlas-of-one-of-the-brains-most-important-regions, https://www.portal.brain-bican.org/science/basal-ganglia, https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(26)01281-X, https://www.salk.edu/news-release/brain-initiative-scientists-map-human-basal-ganglia/