Sygnał, który usłyszał cały świat. Od państw dwóch do stu dwóch

Sygnał, który usłyszał cały świat. Od państw dwóch do stu dwóch
4 października 1957 roku radziecka rakieta R-7 wyniosła na orbitę aluminiową kulę o średnicy 58 centymetrów i masie 83,6 kilograma. Sputnik 1 nadawał na dwóch częstotliwościach: 20,005 i 40,002 MHz. To są pasma fal krótkich – dokładnie te, na których pracowali wtedy radioamatorzy na całym świecie i na których nadawały rozgłośnie zagraniczne. Częstotliwości dobrano tak, żeby sygnał dało się odebrać zwykłym odbiornikiem krótkofalowym, i ten zamiar się powiódł: każdy, kto miał taki odbiornik i wiedział, gdzie szukać, słyszał to samo „bip… bip… bip”, co inżynierowie na kosmodromie. Nagrania robiono w Wielkiej Brytanii, w Stanach Zjednoczonych, w Polsce.

Pierwszy zbudowany przez człowieka obiekt krążący wokół Ziemi był więc od pierwszej doby dostępny dla wszystkich – na odsłuch. Zbudować go potrafiło jedno państwo.

Cztery miesiące później, 31 stycznia 1958 roku, własnego satelitę Explorer 1 wyniosły Stany Zjednoczone. W kosmosie były tylko dwa państwa i przez następne siedem lat nic się w tej sprawie nie zmieniło. Trzecia dołączyła Francja – w listopadzie 1965 roku wyniosła satelitę Astérix własną rakietą Diamant. W 1970 roku, w odstępie niecałych dwóch miesięcy, zrobiły to Japonia i Chiny. Tak wyglądał kosmos przez pierwsze kilkanaście lat: krótka lista państw, na którą trudno było się dostać.

Rysunek 1. Pełnowymiarowa makieta Sputnika 1. Aluminiowa kula o średnicy 58 cm i masie 83,6 kg, z czterema antenami prętowymi o długości od 2,4 do 2,9 m. Nadajniki pracowały na 20,005 i 40,002 MHz, zasilane z chemicznych baterii pokładowych, które wystarczyły na trzy tygodnie. Satelita spłonął w atmosferze 4 stycznia 1958 roku, po 92 dniach i około 1400 okrążeniach Ziemi. 
Źródło: Adobe Stock

Dwie różne odpowiedzi na pytanie „ile państw”

Dziś odpowiedź zależy od tego, o co dokładnie pytamy, a różnica między dwiema możliwymi odpowiedziami jest właściwym tematem tego numeru.

Jeżeli pytamy, ile państw ma na orbicie własnego satelitę – czyli obiekt zarejestrowany na to państwo w rejestrze Organizacji Narodów Zjednoczonych, niezależnie od tego, czyja rakieta go tam wyniosła – to na koniec 2025 roku takich państw było sto dwa. Jeżeli natomiast pytamy, ile państw potrafi wynieść satelitę własną rakietą, startującą z własnego terytorium, to jest ich jedenaście: Rosja jako spadkobierczyni Związku Radzieckiego, Stany Zjednoczone, Francja, Japonia, Chiny, Wielka Brytania, Indie, Izrael, Iran, Korea Północna i – od 2022 roku, po pierwszym udanym starcie rakiety Nuri – Korea Południowa. Wielka Brytania jest w tym zestawieniu przypadkiem osobnym: wyniosła własną rakietą jednego satelitę w 1971 roku, po czym pro-gram Black Arrow zamknięto i zdolności tej już nie odzyskała.

Fot. AdobeStock

Sto dwa do jedenastu. To jest liczbowy zapis tezy, którą chcemy w tym numerze sprawdzić: kosmos stał się rzeczą pospolitą wszystkich narodów w sensie korzystania z niego, ale nie w sensie decydowania o nim.

Rysunek 2. Od jednego państwa do stu dwóch. Niebieska krzywa: państwa, które umieściły na orbicie włas-nego satelitę, niezależnie od tego, czyja rakieta go wyniosła. Pomarańczowa: państwa, które wyniosły satelitę własną rakietą z własnego terytorium. Wykres redakcyjny na podstawie danych UNOOSA w opracowaniu Our World in Data, stan do końca 2025 roku.

Wrzesień 2026: Grand Palais

9 i 10 września 2026 roku w paryskim Grand Palais odbył się pierwszy w historii Międzynarodowy Szczyt Kosmiczny. Zaproszono przedstawicieli 120 państw; gospodarz, czyli prezydencja Francji, naliczył dziewięćdziesiąt delegacji państw i organizacji międzynarodowych, około sześćdziesięciu szefów państw, szefów rządów lub ministrów oraz blisko 1100 firm. Przyjęto deklarację Unii Europejskiej „Europa jako mocarstwo kosmiczne XXI wieku”. Polska ją podpisała – delegacji przewodził wiceminister rozwoju i technologii – a obok niej złożyła podpis pod apelem o europejską eksplorację kosmosu, który poparły dwadzieścia trzy państwa europejskie i Kanada.

Gdyby na tym poprzestać, wyszłaby z tego ładna historia o jednoczeniu się ludzkości. Tyle że ze szczytu wycofały się cztery duże firmy amerykańskie: SpaceX, Blue Origin, Stoke Space i Starcloud. Zrobiły to po tym, jak Biały Dom dał im nieformalnie do zrozumienia, że obecność w Paryżu mogłaby zostać odczytana jako poparcie dla stanowiska Unii Europejskiej. Spór dotyczy przygotowywanego unijnego prawa kosmicznego i konstelacji łącznościowej IRIS², które administracja amerykańska uważa za praktyki antykonkurencyjne.

To pęknięcie nie psuje tytułu tego numeru. Ono go tłumaczy. Rzecz pospolita – po łacinie res publica – to rzecz wspólna, a nie rzecz bez-sporna. Przeciwnie: o rzeczy wspólne spiera się najostrzej, bo jest o co.

Fot. AdobeStock

Trzy znaczenia słowa „wszyscy”

W tym numerze słowo „wszyscy” będzie się pojawiać w trzech różnych znaczeniach i warto je od razu rozdzielić. Wszyscy korzystają – z nawigacji satelitarnej, z prognozy pogody, z łączności, z obrazów radarowych, na których widać ruchy gruntu pod naszymi miastami. Nieliczni budują – satelity, rakiety, przyrządy pomiarowe, oprogramowanie. A garstka decyduje – o tym, czyje rakiety latają, kto ma prawo wydobywać surowce na Księżycu i co wolno umieścić na orbicie.

Pierwsze z tych znaczeń jest najbardziej niedoceniane, więc dostanie w tym numerze najwięcej miejsca. Kiedy telefon pokazuje pozycję, w rzeczywistości mierzy czas – i to samo robi zabezpieczenie w sieci energetycznej oraz system rozliczeń w banku. Utrata sygnału satelitarnego kosztowałaby gospodarkę amerykańską około miliarda dolarów dziennie, a brytyjski rząd, który właśnie buduje zapasowy ośrodek czasu z zegarami atomowymi, szacuje własne straty na 1,4 miliarda funtów w ciągu doby. Te liczby dotyczą wyłącznie sygnału czasu. Pozycjonowanie jest przy nich skutkiem ubocznym.

Fot. AdobeStock

Co dalej w tym numerze

Zaczniemy od fizyki, bez której cała reszta jest magią: dlaczego kosmos to nie wysokość, tylko prędkość, i skąd się bierze tyrania masy paliwa. Potem zajrzymy do silnika rakietowego i przejdziemy przez flotę nośników, jaką świat dysponuje w 2026 roku. Największy rozdział poświęcimy orbitalnej infrastrukturze, z której czytelnik korzysta codziennie, nic o niej nie wiedząc. Dalej: człowiek na orbicie i koniec Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, powrót na Księżyc w dwóch konkurencyjnych wersjach, roboty pracujące od kilkudziesięciu lat, wreszcie ciemna strona orbity: śmieci, których nikt nie sprząta, broń, która te śmieci mnoży, i porządek prawny, którego wciąż nie ma. Na koniec sprawdzimy, gdzie w tym wszystkim jest Polska.

Polski wątek zaczyna się zresztą wcześniej, niż mogłoby się wydawać, i nie od satelity. Przyrządy zbudowane w  Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk latały do komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko, na Marsa i ku Merkuremu, zanim Polska wyniosła cokolwiek własnego. Pierwszy polski satelita – studencki PW-Sat z Politechniki Warszawskiej – poleciał dopiero w lutym 2012 roku, w dziewiczym locie europejskiej rakiety Vega. W tym samym roku Polska przystąpiła do Europejskiej Agencji Kosmicznej jako dwudzieste państwo członkowskie.

Sygnał Sputnika mógł odebrać każdy, kto miał odbiornik. To się nie zmieniło. Zmieniła się tylko liczba rzeczy, które można odebrać – i liczba państw, które mają co nadawać. 

 

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj Młody Technik do ulubionych źródeł