Dwie i pół zimy bez pieca. Czego nie wybaczono Márii Telkes
Dom ostatecznie przestał działać; w 1954 roku wstawiono na strychu zwyczajny piec olejowy. Można z tego zrobić opowieść o tym, że „już wtedy wszystko było możliwe”, ale ciekawsze jest co innego: co dokładnie się zepsuło, kto za to odpowiadał i czyje nazwisko zostało z tym związane na siedemdziesiąt lat. To trzy osobne pytania.
Kobieta, która przyjechała z Budapesztu
Mária Telkes urodziła się 12 grudnia 1900 roku w Budapeszcie. Doktorat z chemii fizycznej obroniła na tamtejszym uniwersytecie w 1924 roku, mając dwadzieścia trzy lata, i wkrótce potem wyjechała do Stanów Zjednoczonych. Pracowała najpierw w klinice w Cleveland, gdzie z chirurgiem George’em Crile’em zbudowała urządzenie do fotoelektrycznego zapisu fal mózgowych, potem przez dwa lata w Westinghouse nad przetwornikami termoelektrycznymi, a w lipcu 1939 roku trafiła do Massachusetts Institute of Technology, zyli MIT, do zespołu zajmującego się przetwarzaniem energii słonecznej.
Kierownikiem programu był inżynier chemik Hoyt Hottel. O energii słonecznej i przedstawionych mu wyliczeniach Telkes pisał w 1940 roku tak:
Liczby takie jak te są niemal bez znaczenia dla zagadnienia praktycznego wykorzystania energii słonecznej.
A prasa? W 1932 roku, gdy Telkes pracowała jeszcze w Cleveland, znany publicysta Arthur Brisbane poświęcił jej felieton, w którym nazwał ją „młodą i piękną węgierską intelektualistką”. O tym, czym się zajmowała, napisał niewiele.
W czasie wojny Telkes została doradcą rządowego Biura Badań Naukowych i Rozwoju i zaprojektowała słoneczną destylarnię dla tratw ratunkowych: przezroczysty worek, w którym woda morska parowała w słońcu, a para skraplała się na wewnętrznej ścianie i spływała do zbiornika. Takie destylarnie weszły do wyposażenia ratunkowego, a w 1945 roku dostała za ten projekt rządowy Certyfikat Zasługi.
Dlaczego sól, a nie woda
Zanim wejdziemy do tego domu, trzeba przejść przez trochę chemii. Dom ogrzewany Słońcem nie ma kłopotu z zebraniem ciepła. Ma kłopot z jego przechowaniem. Słońce świeci w dzień, a najzimniej jest nad ranem, a w Nowej Anglii zdarzają się po trzy, cztery, pięć pochmurnych dni z rzędu, tak że zbiornik ciepła musi przetrzymać nie jedną noc, lecz cały taki ciąg.
Najprostszy zbiornik to woda. Jeden kilogram wody ogrzany o jeden stopień bierze 4,19 kilodżula, ogrzany o dziesięć stopni – 41,9 kilodżula. To ciepło jawne: takie, które widać na termometrze, bo wraz z pobieraniem ciepła rośnie temperatura.
Jest jednak drugi sposób magazynowania, przy którym termometr nic nie pokazuje. Gdy ciało stałe topnieje, pobiera energię potrzebną do ro-zerwania wiązań w krysztale, a przez cały czas topnienia temperatura ani drgnie. Ta energia nazywa się ciepłem utajonym i przy tej samej zmianie temperatury jest nieporównanie większa od ciepła jawnego.
Telkes postawiła na sól glauberską, czyli siarczan sodu dziesięciowodny: pospolitą, tanią substancję, którą można kupić w worku. Topnieje w temperaturze 32,4 stopnia Celsjusza i przy topnieniu pobiera około 254 kilodżuli na kilogram – sześć razy więcej, niż przyjmuje woda ogrzana o dziesięć stopni, a termometr przez cały ten czas stoi. (Dzisiejsze pomiary dają od 239 do 254; biorę górną wartość i na niej prowadzę wszystkie rachunki w tym artykule.)
Temperatura 32 stopni nie jest przypadkiem; to ona decyduje o całej konstrukcji. Gdyby sól topniała w dwudziestu stopniach, nie dałoby się nią ogrzać pokoju, bo ciepło płynie od cieplejszego do zimniejszego, a w pokoju ma być właśnie około dwudziestu stopni. Gdyby topniała w sześćdziesięciu, zimowe słońce w Massachusetts nie zdołałoby jej roztopić. Trzydzieści dwa stopnie leżą w szczelinie między jednym a drugim: dość wysoko, żeby ogrzać mieszkanie, dość nisko, żeby styczniowe słońce dało radę.
Przewaga soli jest zresztą większa, niż wynika z samej masy, bo liczy się też miejsce. Żeby zmagazynować jedną kilowatogodzinę ciepła, trzeba czternastu kilogramów soli glauberskiej albo osiemdziesięciu sześciu kilogramów wody ogrzanej o dziesięć stopni. Sól ma gęstość blisko półtora raza większą od wody, więc te czternaście kilogramów zajmuje niecałe dziesięć litrów, czyli mieści się w wiadrze; osiemdziesiąt sześć kilogramów wody to osiemdziesiąt sześć litrów.
Dziewięć razy więcej objętości na tę samą zmagazynowaną energię. Dla domu, w którym magazyn ciepła ma się zmieścić w ścianie, a nie w osobnej piwnicy, to rozstrzyga. Jest jeszcze jedna liczba, tym razem z jej własnego zgłoszenia patentowego, i mówi ona o ostrożności. Ciepło topnienia soli glauberskiej podała tam jako 103 BTU na funt – w brytyjskich jednostkach ciepła, jakimi posługiwali się wtedy amerykańscy inżynierowie. Po przeliczeniu daje to 240 kilodżuli na kilogram, czyli dolny kraniec przedziału, który podają dzisiejsze opracowania.
Jak był zbudowany dom w Dover
Dom powstał w 1948 roku w Dover w stanie Massachusetts i był przedsięwzięciem trzech kobiet. Pieniądze dała rzeźbiarka Amelia Peabody, na której posiadłości stanął. Zaprojektowała go architektka Eleanor Raymond. Instalację grzewczą obmyśliła Telkes. Mieszkał w nim kuzyn Márii Telkes, lekarz Anthony Nemethy, z żoną Esther i synem Andrew. Skład nie był przypadkowy: Eleanor Raymond była wziętą architektką modernistyczną, która od lat budowała domy doświadczalne – ze sklejki, ze stali, z materiałów wtedy nowych – a Amelia Peabody rzeźbiarką, która finansowała rzeczy, w które wierzyła. Żadna z tych trzech kobiet nie potrzebowała zgody uczelni ani przedsiębiorstwa, żeby sprawdzić pomysł w skali jeden do jednego. W 1948 roku była to jedyna droga, jaką Telkes miała; dlaczego – wyjaśni się w rozdziale o jej odejściu z MIT.
Budynek był długim, wąskim klinem – ściana południowa o piętro wyższa od północnej. Całe to piętro zajmował kolektor: osiemnaście pionowych tafli szkła wysokości trzech metrów, za nimi szczelina powietrzna, a za szczeliną czarna blacha. Szkło było podwójne, żeby zatrzymać ciepło w środku. Blacha nagrzewała się w słońcu i oddawała ciepło powietrzu w szczelinie.
Pierwsza decyzja, która odróżniała ten dom od pozostałych doświadczeń MIT, dotyczyła czynnika roboczego: powietrze, nie woda. Powietrze nie zamarza, nie przecieka w sposób groźny i nie wymaga pompy, wystarczy wentylator. Sterowane termostatem wentylatory wtłaczały nagrzane powietrze w dół, do trzech skrzyń ciepła wbudowanych w ściany między pokojami; w skrzyniach stały metalowe kanistry z solą. Gdy sól się roztopiła, ciepło było zmagazynowane. Gdy w domu robiło się chłodno, drugi wentylator przepuszczał powietrze przez skrzynie i wpychał je kratkami do pokojów, a sól oddawała ciepło i krzepła.
Kolektor miał około 67 metrów kwadratowych. Skrzynie mieściły łącznie 13,3 metra sześciennego soli, rozlanej do kanistrów po 19 litrów – czyli do jakichś siedmiuset sztuk – a masa tej soli wynosiła 19 ton. Zbieżność obu dziewiętnastek jest przypadkowa: pierwsza to pojemność jednego kanistra, druga masa całego magazynu. Że do siebie pasują, łatwo sprawdzić, bo gęstość soli glauberskiej jest bliska półtora kilograma na litr, a 13,3 metra sześciennego razy półtora daje właśnie blisko dwadzieścia ton. Dom miał pięć pokojów i 135 metrów kwadratowych powierzchni. Teoretyczna pojemność cieplna magazynu wynosiła 1378 kilowatogodzin, a instalację zaprojektowano tak, żeby przetrwała pięć pochmurnych dni z rzędu.
Te 1378 kilowatogodzin można sprawdzić samemu, rachunek jest krótki. Dziewiętnaście ton to 19 000 kilogramów; razy 254 kilodżule daje 4826 megadżuli, czyli 1341 kilowatogodzin. Różnica wobec 1378 to niecałe trzy procent i bierze się stąd, że oprócz samego topnienia magazyn przechowuje też trochę ciepła jawnego, w soli i w metalu kanistrów. Dla porównania: żeby zmagazynować te 1341 kilowatogodzin w wodzie ogrzewanej o dziesięć stopni, trzeba byłoby stu piętnastu ton wody, czyli zbiornika wielkości pokoju.
Pierwsza zima wypadła dobrze. Instalacja pokryła dziewięćdziesiąt jeden procent zapotrzebowania domu na ciepło. Dom otwarto dla zwiedzających w marcu 1949 roku; do sierpnia przeszło przez niego około trzech tysięcy osób. Prasa pisała o nim z mieszaniną podziwu i kpiny – jedna z gazet nazwała go „przerośniętym kurnikiem”.
Co naprawdę się zepsuło
A potem zaczęły się kłopoty. W literaturze znajdziemy cztery różne wyjaśnienia, dlaczego dom przestał działać. Nie są to warianty jednego wyjaśnienia, ale cztery osobne rzeczy, i tylko jedna z nich – rozwarstwianie – jest wadą samej soli.
Pierwsza: sól rzeczywiście się rozwarstwiała. Mechanizm jest na tyle ładny, że dalej dostanie osobny rozdział.
Druga: metalowe pojemniki korodowały i przeciekały. Sól glauberska w obecności wody jest dla zwykłej blachy agresywna.
Trzecia – i to jest przyczyna, którą historyk architektury Daniel Barber ustalił z zachowanej korespondencji między Peabody a Raymond, czyli z dokumentów, a nie z relacji prasowych: od upałów w kolektorze wysychała masa uszczelniająca szyby. Panele zaczynały przepuszczać powietrze i wodę. Każdego lata instalację trzeba było składać od nowa, wymieniać sól i uszczelniać szyby. Zawiniło więc uszczelnienie okna, nie sól.
Czwarta jest całkiem nietechniczna i w praktyce to ona zamknęła sprawę: prąd zużywany przez wentylatory kosztował tyle, że zjadał oszczędność na oleju opałowym. Za ciepło dom nie płacił, ale rachunek za prąd przychodził.
Dochodzi do tego decyzja projektowa, która zemściła się przy każdym z czterech powodów: instalacja miała pokryć sto procent zapotrzebowania i nie przewidziano żadnego ogrzewania rezerwowego. Każdy niedobór było więc czuć natychmiast. Andrew Nemethy, który jako dziecko w tym domu mieszkał, wspominał po latach, że „po tygodniowych ciągach pochmurnych dni temperatura w środku spadała do poziomów, przy których wpadało się w popłoch”. Magazyn projektowano na pięć pochmurnych dni; tygodniowy ciąg to dwa dni więcej. W 1952 roku Peabody pisała do Raymond, że lokatorzy zachowują się „często bohatersko”, znosząc „przejmujące zimno”.
Wiosną 1954 roku, po ciężkiej zimie, Peabody zakończyła doświadczenie i powiedziała o tym gazecie wprost. Na strychu stanął piec olejowy. Domu jednak nie opuszczono: rodzina Nemethych mieszkała w nim dalej, ojciec przez jakieś trzydzieści pięć lat, matka aż do śmierci w 1981 roku.
Dlaczego sól się zużywa
Wróćmy do rozwarstwiania. To kawałek chemii, z którym dzisiejsza technika musiała się rozprawić, żeby ruszyć dalej.
Sól glauberska topnieje niezgodnie. Znaczy to tyle, że po przekroczeniu 32,4 stopnia nie zamienia się po prostu w ciecz. Rozpada się na dwoje: na nasycony roztwór i na bezwodny siarczan sodu, którego w tej wodzie rozpuścić się nie da, bo powyżej temperatury topnienia rozpuszczalność bezwodnej soli jest mała. Bezwodna sól jest gęstsza od roztworu, więc opada na dno pojemnika.
Przy krzepnięciu ta bezwodna sól musiałaby wrócić w górę i połączyć się z wodą z powrotem w kryształy dziesięciowodne. Część wraca. Część zostaje na dnie, bo nie ma już z czym się spotkać. Przy każdym kolejnym cyklu na dnie zostaje trochę więcej, a ilość soli biorącej udział w topnieniu maleje. Magazyn nie psuje się nagle. Z każdą zimą ma mniejszą pojemność, aż przestaje wystarczać.
Jest jeszcze druga przypadłość, odwrotna: przechłodzenie. Roztwór, który powinien zakrzepnąć w 32 stopniach, potrafi ostygnąć o kilkanaście stopni poniżej tej temperatury i wciąż pozostać ciekły. A skoro nie krzepnie, nie oddaje ciepła utajonego, po które go do tego domu wstawiono.
W opowieściach o tym domu ginie zwykle jedno. Telkes znała oba te kłopoty, a jeden z nich rozwiązała i opatentowała rozwiązanie. W zgłoszeniu złożonym w sierpniu 1946 roku, czyli jeszcze zanim dom w Dover powstał, napisała, że dodatek boraksu zapobiega przechłodzeniu soli glauberskiej, a przy okazji hamuje korozję. W późniejszym zgłoszeniu podała nawet skład: od jednego do pięciu procent boraksu wagowo, reszta sól glauberska.
Mechanizm, opisany dopiero przez późniejsze prace, jest taki: kryształ boraksu ma zbliżoną budowę do kryształu soli glauberskiej, więc pracuje jako zarodek krystalizacji. Roztwór nie musi zaczynać od zera, ma na czym narastać. Dzisiejsze pomiary podają, że cztery procent boraksu zmniejsza przechłodzenie z czternastu stopni do czterech, a prace ogłaszane dziś nazywają boraks najpopularniejszym zarodkiem krystalizacji dla tej soli – osiemdziesiąt lat później wciąż jest w użyciu.
Drugi kłopot, czyli opadanie, rozwiązano już po niej, i to na dwa sposoby. Pierwszy to zagęszczacze: do soli dodaje się substancję, która robi z roztworu coś w rodzaju galaretki, więc ziarna nie mają jak opaść. Drugi to zamknięcie soli w mikroskopijnych kapsułkach, w których nie ma dokąd opadać. W badaniach prowadzonych dla amerykańskiego Departamentu Energii kapsułkowana sól uwodniona – nie glauberska, tylko chlorek wapnia sześciowodny – zachowała po tysiącu cykli topnienia i krzepnięcia 96,5 procent swojej pojemności cieplnej. Dla soli glauberskiej takiego wyniku nikt jeszcze nie pokazał.
Co ją to kosztowało
Historia techniczna kończy się mniej więcej tutaj. Zawodowa kończy się gorzej, a daty w niej wiele tłumaczą, więc idą po kolei.
W 1946 roku pierwsze doświadczenie MIT z magazynowaniem ciepła w soli glauberskiej nie wyszło. Hottel odsunął ją od programu słonecznego i przeniósł do wydziału metalurgii. Dom w Dover powstał więc poza programem MIT – za pieniądze prywatnej fundatorki, według projektu architektki spoza uczelni.
W 1952 roku Stowarzyszenie Kobiet Inżynierów przyznało jej swoją nagrodę za osiągnięcia (była pierwszą laureatką w historii tego wyróżnienia), z uzasadnieniem: „w uznaniu jej zasłużonego wkładu w wykorzystanie energii słonecznej”.
W kwietniu 1953 roku Hottel napisał do dziekana, że Telkes od 1947 roku jest „wysoce krytyczna wobec programu MIT”. W maju 1953 roku dziekan George Harrison złożył sprawozdanie z programu słonecznego finansowanego z funduszu Godfreya Cabota, w którym napisał o „nieco wątpliwych działaniach doktor Telkes”. W tym samym 1953 roku jej zatrudnienie w MIT się skończyło. Przeszła na uniwersytet nowojorski i zorganizowała tam własne laboratorium energii słonecznej. Pracowała jeszcze ćwierć wieku – w Curtiss-Wright, w Melparze, wreszcie w Instytucie Przetwarzania Energii uniwersytetu stanu Delaware, gdzie przeszła na emeryturę w 1978 roku jako profesor.
Że zwolniono ją za bycie kobietą, z żadnego dokumentu wyczytać się nie da, i pisać tego nie będę. Z dokumentów wyczytać można co innego, w tej sprawie zresztą ciekawsze. Z czterech przyczyn, dla których dom w Dover przestał działać, dwie – wyschnięte uszczelnienie szyb i koszt prądu na wentylatory – nie mają z solą nic wspólnego. Trzecia, korozja kanistrów, jest wadą blachy. Zostaje rozwarstwianie, czyli jedna z dwóch znanych przypadłości tej soli; drugą, przechłodzenie, Telkes rozwiązała i opatentowała, zanim dom powstał. Do jej nazwiska przykleiło się jednak jedno zdanie: że sól zawiodła.
Jest w tym jeszcze jedna rzecz, mniej oczywista. Zespół Hottela budował w tym samym czasie własne domy doświadczalne, w których ciepło magazynowano w wodzie. Także one nie doprowadziły do urządzenia, które dałoby się sprzedawać; po kolejnym domu program zamarł, a po latach uznano go za nieproduktywny. Żadna z dwóch dróg nie doprowadziła więc do urządzenia; różnica była w tym, kto o której orzekał, że to porażka.
Zmagazynujmy jedną kilowatogodzinę ciepła, czyli 3600 kilodżuli. Tyle zużywa czajnik o mocy dwóch kilowatów, pracujący przez pół godziny.
Kamieniem: ciepło właściwe kamienia – wartość typowa dla skał budowlanych – to około 0,84 kJ na kilogram i stopień. Ogrzewając go o dziesięć stopni, zmagazynujemy 8,4 kJ w kilogramie. Potrzeba 429 kilogramów – prawie pół tony gruzu.
Wodą: ciepło właściwe 4,19 kJ na kilogram i stopień, przy dziesięciu stopniach 41,9 kJ w kilogramie. Potrzeba 86 kilogramów, czyli wanny napełnionej do połowy.
Solą glauberską: topnienie bierze 254 kJ w kilogramie i nie wymaga żadnej zmiany temperatury. Potrzeba 14 kilogramów – jedno wiadro.
Trzydzieści razy mniej masy niż kamienia i sześć razy mniej niż wody. I jeszcze jedna przewaga, którą łatwo przeoczyć: woda i kamień oddają ciepło coraz chłodniejsze, bo stygną. Sól oddaje je przez cały czas krzepnięcia w tej samej temperaturze – 32 stopnie, aż do ostatniego grama.
Haczyk też jest jeden i zdecydował o losach domu w Dover: materiał, który sto razy stopnieje i sto razy zakrzepnie, musi za sto pierwszym razem być tym samym materiałem. Woda w zbiorniku zawsze jest wodą. Z solą po stu cyklach bywa inaczej.
Co z tego zostało
Magazynowanie ciepła w przemianie fazowej wróciło, i to tam, gdzie Telkes chciała je mieć: w ścianach i sufitach budynków. Dzisiejsze materiały zmiennofazowe to najczęściej parafiny zamknięte w mikrokapsułkach i wmieszane w płytę gipsową albo w panel sufitowy. Ich ciepło topnienia mieści się zwykle między 150 a 250 kilodżulami na kilogram, czyli co najwyżej tyle, ile daje sól glauberska, a zwykle wyraźnie mniej – za to kłopotów soli nie mają.
Sama sól glauberska też wróciła. W pracy ogłoszonej w 2025 roku w czasopiśmie „Materials” opisano jej mieszaniny z solą kuchenną, które topnieją w 21 stopniach – czyli w temperaturze pokoju, a nie w 32,4 stopnia jak czysta sól glauberska, o jedenaście stopni niżej – i magazynują 171 kilodżuli na kilogram. Stabilizowano je poliakrylanem sodu jako zagęszczaczem
i boraksem jako zarodkiem krystalizacji. Tym samym boraksem.
Domu w Dover już nie ma. Rozebrano go około 2010 roku, a na jego miejscu stanął nowy, z dużą instalacją fotowoltaiczną na dachu: ta sama działka, to samo Słońce.
Márii Telkes nie było już wtedy na świecie od piętnastu lat. Zmarła 2 grudnia 1995 roku w Budapeszcie, dziesięć dni przed dziewięćdziesiątymi piątymi urodzinami, w mieście, z którego wyjechała siedemdziesiąt lat wcześniej. W 2012 roku, pośmiertnie, wpisano ją do amerykańskiej Narodowej Galerii Sław Wynalazców.
Zostaje pytanie bez czystej odpowiedzi. Instalacja, która przez dwie i pół zimy ogrzała dom w Nowej Anglii bez grama paliwa, a potem przestała – porażka czy wynik? Zależy, czego się szukało: urządzenia gotowego do sprzedaży czy odpowiedzi na pytanie, czy to w ogóle jest możliwe. W pierwszym rachunku porażka. W drugim wynik, i to pozytywny, uzyskany o siedemdziesiąt siedem lat wcześniej, niż ktokolwiek zaczął mówić o dekarbonizacji ciepła.
Paweł Biernacki


