Chemiczna Nagroda Nobla - część 1

Chemiczna Nagroda Nobla - część 1
„… jedna część dla osoby, która dokonała najważniejszego odkrycia lub usprawnienia chemicznego”. Tak brzmi fragment testamentu Alfreda Nobla stanowiący podstawę do przyznania nagrody jego imienia w dziedzinie chemii. W niniejszym artykule spojrzymy na dotychczasową, 126-letnią już, historię tego najważniejszego dla naukowców wyróżnienia, szczególną uwagę poświęcając oczywiście nagrodom dla chemików.

W Królewska Szwedzka Akademia Nauk już po raz 118 ogłosi nazwiska laureatów Nagrody Nobla z chemii. Ale zaraz, skoro minęło 126 lat, to dlaczego zostanie przyznana dopiero 118 nagroda? Skąd wzięła się różnica pomiędzy podanymi liczbami, wyjaśnią ci…

…noblowskie statystyki

Do roku 2025 ogłoszono 117 werdyktów, wyróżniając w nich 198 naukowców, którzy włożyli największe zasługi w rozwój chemii. Ośmiokrotnie nagrody nie przyznano (pięć razy w czasie obu wojen światowych oraz w latach 1919, 1924 i 1933). Teraz już znasz powód rozbieżności: 117 + 8 + tegoroczny werdykt = 126 (1).

1. Wszyscy z niecierpliwością oczekują na ogłoszenie nazwisk nowych noblistów.
Na ilustracji prof. Hans Ellegren prezentuje laureatów z roku 2025 (© Nobel Prize Outreach).

Wśród dotychczas uhonorowanych zdecydowaną przewagę mają mężczyźni, do roku 2025 jedynie 8 pań figurowało na liście laureatów. W 63 edycjach był tylko jeden zwycięzca, 25 razy dwoje naukowców dzieliło wyróżnienie, a w 29 przypadkach cieszyła się aż trójka chemików. Jak dobrze wykonasz rachunki, otrzymasz liczbę 200 noblistów (bez tegorocznych zwycięzców) – skąd zatem pojawia się kolejna rozbieżność? Dwóch z nich – Frederick Sanger (1958, 1980) i Barry Sharpless (2001, 2022) – dwukrotnie otrzymało chemicznego Nobla (2). Dodatkowo dwoje laureatów również dwukrotnie, ale w chemii i innej dziedzinie: Maria Skłodowska-Curie (fizyka w 1903 i chemia w 1911) oraz Linus Pauling (chemia w 1954 i nagroda pokojowa w 1962, jest on jedynym laureatem, który otrzymał dwie niedzielone z nikim nagrody). Warto również zaznaczyć, że chemicy stanowią największą grupę wielokrotnych noblistów w wyróżnianych dyscyplinach nauki – fizyce, chemii oraz fizjologii i medycynie.

2. Dwukrotni nobliści z chemii (od lewej): Frederick Sanger (1918–2013) i Barry Sharpless (ur. 1941)
(Barry_Sharpless_02.jpg – by Bengt Oberger is licensed under CC BY-SA 4.0.).

Jeżeli chodzi o przynależność państwową noblistów, sprawa jest skomplikowana. W wielu przypadkach nagrodzony naukowiec urodził się i mieszkał w innym kraju niż później pracował, przykładem chociażby Maria Skłodowska-Curie. Nic więc dziwnego, że często kilka państw chętnie „przyznaje” się do noblisty. W statystyce zdecydowanie przodują Stany Zjednoczone z ponad 80 laureatami (wielu z nich przybyło jednak z innych krajów), na podium mieszczą się również Wielka Brytania i Niemcy (biorąc pod uwagę całą ich historię od 1901 roku) z ponad 30 noblistami. Kilku wyróżnionych chemików miało związki z Polską ze względu na pochodzenie własne lub swoich rodzin. Oprócz najsławniejszej noblistki, bezspornym przykładem jest także Roald Hoffman, laureat z roku 1965, przez kilkanaście lat od urodzenia mieszkający w naszym kraju.

A u konkurencji, …
… czyli humorystycznej Nagrody IgNobla, równo 90 lat młodszej od prawdziwej Nagrody Nobla, iście rewolucyjne zmiany! Po 35 latach, podczas których ceremonie rozdania nagród odbywały się w Stanach Zjednoczonych, tegoroczne wyróżnienia zostały wręczone 3 września w Zurychu (zatem znasz już laureatów). Powodem przenosin imprezy do Szwajcarii jest, jak argumentował Marc Abrahams, główny prowadzący ceremonii, bezpieczeństwo gości i zaostrzenie polityki wizowej przez władze USA, co często uniemożliwiało zaproszonym przybycie na uroczystość. Jednak organizatorzy nie porzucają całkowicie Stanów, trzy tygodnie po gali w Zurychu impreza odbyła się w Bostonie, już z udziałem nowych ignoblistów (8).
8. Nagrody IgNobla przenoszą się do Europy!(© Improbable Research).
W przyszłości organizatorzy planują przeprowadzenie gali rozdania nagród w innych miastach europejskich w latach nieparzystych, natomiast w parzystych ponownie w Zurychu. Brzmi ciekawie, może kiedyś uroczystość zawita i do nas?

Najmłodszym z  dotychczasowych laureatów jest Frédéric Joliot-Curie (1935, wraz z żoną, Irène Joliot-Curie), w chwili otrzymania nagrody mający 35 lat, najstarszym zaś został 97-letni John Goodenough (2019).

3. Fotografia Alfreda Nobla (Fot. Atelier Florman © The Nobel Foundation Archive).

Alfreda Nobla życie, …

Alfred Nobel (1833–96), szwedzki inżynier, wynalazca (autor ponad 350 patentów), przemysłowiec i chemik z wykształcenia pochodził z rodziny, w której ceniono edukację i przedsiębiorczość (3). Biegłe opanowanie kilku języków ułatwiło Alfredowi działalność biznesową, a zdolności do inżynierii i interesów to cecha rodzinna – zarówno jego ojciec, jak i bracia byli wynalazcami i przemysłowcami zakładającymi i prowadzącymi przedsiębiorstwa w różnych krajach świata. Jak powszechnie wiadomo, majątek przyniosło Noblowi wynalezienia dynamitu, ale nie było to jedyne źródło jego bogactwa. Liczne inwestycje finansowe, zakładanie międzynarodowych przedsiębiorstw i działalność na prawie całym świecie znacząco pomnażały dochody przyszłego fundatora (4).

4. Laboratorium Nobla we włoskim San Remo (© The Nobel Foundation Archive).

…najbardziej znany wynalazek …

W czasie studiów chemicznych w Paryżu Alfred poznał włoskiego chemika Ascanio Sobrero, który jako pierwszy dokonał syntezy nitrogliceryny (prawidłowa, systematyczna nazwa brzmi triazotan(V) glicerolu, ale pozostaniemy przy potocznym określeniu związku) (5). Zainteresował się tą bardzo niebezpieczną substancją (nitrogliceryna jest wysoce niestabilna, łatwo rozkładając się wybuchowo) i przeczuł stojącą przed nią przyszłość. Górnictwo oraz inżynieria w dobie szybkiego rozwoju kolei potrzebowały dobrych i łatwych w użytkowaniu materiałów wybuchowych, np. do drążenia tuneli w skałach i prac ziemnych. Nobel założył przedsiębiorstwo wytwarzające nitroglicerynę, ale w jednej z ciągle zdarzających się podczas syntezy eksplozji zginął jego młodszy brat.

5. Model cząsteczki nitrogliceryny.

Po wypadku Alfred szukał sposobów na uczynienie nitrogliceryny bezpieczniejszą w użytkowaniu. Jako pierwszy zastosował zapalnik do wywołania kontrolowanej detonacji, lecz rozwiązaniem problemu okazało się dopiero nasączenie nitrogliceryną ziemi okrzemkowej (porowata skała osadowa pochodzenia organicznego, znajduje szerokie zastosowanie jako pochłaniacz i filtr). To zaś pozwoliło na stworzenie dynamitu – materiału o sile wybuchowej niewiele mniejszej niż czysta nitrogliceryna, który do detonacji potrzebował zapalnika, inaczej sam nie wybuchał, a do tego był bezpieczny w produkcji i transporcie (6). Na bazie nitrogliceryny Nobel wytworzył również plastyczny materiał wybuchowy (reklamowany jako „wybuchowa żelatyna Nobla”) oraz nowoczesny proch bezdymny, do dziś używany balistyt. Licznie zakładane w wielu krajach świata wytwórnie materiałów wybuchowych i miotających wkrótce przyniosły mu prawdziwą fortunę.

6. Laski dynamitu z czasów Nobla (© The Nobel Foundation Archive).

…i słynny testament

W roku 1895, na rok przed śmiercią, Alfred Nobel spisał swoją ostatnią wolę. Trzeba przyznać, że miał czym obdzielić spadkobierców. Majątek Nobla szacowano na ponad 33 miliony ówczesnych koron szwedzkich. Obecnie liczba może nie wyglądać zbyt imponująco, ale w końcu XIX wieku była to kwota wręcz astronomiczna – w przeliczeniu na dzisiejsze relacje walutowe, Nobel byłby miliarderem.

Alfred nigdy się nie ożenił, ani nie miał dzieci, a swoim bratankom (bracia już nie żyli) pozostawił tylko środki niezbędne do uzyskania dobrego wykształcenia – uważał, że pieniądze „spadające z nieba”, których nie zdobyło się własnym wysiłkiem, przynoszą więcej szkody niż pożytku. Ponad 90% majątku przeznaczył za to na coroczne nagrody wypłacane z odsetek od kapitału ulokowanego w bezpiecznych inwestycjach. Wyróżnienia miały być przyznawane fizykom, chemikom, badaczom zajmującym się medycyną i fizjologią, autorom dzieł literackich o idealistycznym charakterze i działaczom na rzecz pokoju i porozumienia między narodami tak, aby zapewnić im finansową niezależność w pracy. Nagrody przeznaczono tylko dla osób prywatnych (jedynie instytucje mogły otrzymać nagrodę pokojową) i nie wolno było ich dzielić na więcej niż trzy części.

Zemsta Nobla?
Od początku historii Nagrody Nobla powszechnie zastanawiano się, dlaczego brakuje wyróżnienia z matematyki, pełniącej przecież nieodzowną rolę w tak cenionych przez fundatora chemii i fizyce. Popularna opowieść mówi o perypetiach sercowych i swoistej zemście Alfreda. Miał on rywalizować o względy pewnej damy z jednym ze znanych szwedzkim matematyków, który to ostatecznie „odbił” mu wybrankę. Stąd też niechęć Nobla do tej dziedziny nauki i jej przedstawicieli w ogóle.

Rzeczywistość, jak to zwykle bywa, jest jednak mniej romantyczna i medialna. Nobel był przede wszystkim inżynierem praktykiem, w swoim testamencie zalecił przyznawanie nagród „za odkrycie lub wynalazek”. Nie interesowały go zatem rozważania teoretyczne, choć oczywiście doceniał rolę matematyki, ale traktował ją po prostu jako kolejne narzędzie w swojej działalności.

Dodatkowo przysługiwały one tylko osobom żyjącym, wykluczono przyznawanie wyróżnień pośmiertnych.

Co zadecydowało o takim podziale nagród? Fizyka i chemia są oczywiste ze względu na zainteresowania i pracę Nobla. Ponadto od dzieciństwa miał poważne kłopoty zdrowotne, a sama nitrogliceryna, używana jako lek kardiologiczny, wielokrotnie ratowała mu życie (doprawdy paradoksalne – jedna substancja może być zabójcza i lecznicza, wszystko zależy tylko od zastosowania i dawki!). Zatem i wyróżnienie z fizjologii i medycyny również wydaje się logiczną konsekwencją życiowych doświadczeń fundatora.

Choć prasa nazywała go „handlarzem śmierci”, Nobel od młodości obracał się w środowiskach pacyfistycznych, a  także próbował swoich sił jako pisarz. Alfred uważał, że czytanie idealistycznej literatury pomoże ludziom wspiąć się na wyższy poziom rozwoju duchowego i zapobiegnie konfliktom zbrojnym. Twierdził również, że jego wynalazki militarne (dynamit jednak znajduje przede wszystkim cywilne zastosowania) zakończą wojny, gdyż wrogie armie będą mogły się szybko i całkowicie unicestwić. Nobel był więc prekursorem „równowagi strachu” między mocarstwami, dobrze znanej z czasów zimnej wojny. Wszystkich zdziwił tylko brak wyróżnienia dla jednej z dziedzin nauki, ale o tym przeczytaj osobno.

Ponieważ majątek Nobla znajdował się w wielu krajach, od razu rozpoczęły się spory prawne ze względu na różne regulacje w poszczególnych państwach. Po kilku latach sądowych batalii wykonawcy testamentu spłacili zobowiązania wobec spadkobierców i złożyli Fundację Nobla do zarządzania jego pozostałym majątkiem (około 31,5 mln koron szwedzkich) oraz zajmującą się stroną organizacyjną przyznawania nagród (7). W pierwszym roku XX wieku wręczono wreszcie wyróżnienia – dyplomy, złote medale i nagrody pieniężne w kwotach wynoszących po 150 tys. koron szwedzkich (obecnie byłoby to w przeliczeniu około 7 milionów). 

7. Gmach Fundacji Nobla przy ulicy Sturegatan 14 w Sztokholmie
(© Nobel Prize Outreach, Fot. Clément Morin).

Krzysztof Orliński

 

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj Młody Technik do ulubionych źródeł