Gry planszowe

IV tysiąclecie p.n.e. Senet (1), znaleziony w egipskich pochówkach z okresu predynastycznego pierwszej dynastii, odpowiednio około 3500 p.n.e. i 3100 p.n.e., uchodzi często za najstarszą znaną grę planszową. Pionki do seneta były rzeźbione na kształt zwierząt. Mogły być wykonane z najdroższych materiałów, takich jak kość słoniowa, terakota, alabaster, ale również ze zwykłego drewna. Zestawy do Seneta można było często znaleźć w składzie wyposażenia grobowego, by zmarli mogli poddawać się ulubionej rozrywce nawet w zaświatach. Do tej pory w grobowcach odnaleziono aż 40 kompletów tej gry. Inna gra znana z predynastycznego Egiptu to Mehen.

1. Przedstawienie gry w senet na staroegipskim malowidle.

ok. 3000 p.n.e. Za jedną z najstarszych gier, w którą gra się do dziś na świecie uznaje się grę w zachodnim kręgu kulturowym nazywaną Backgammonem lub tryktrakiem, znaną w różnych odmianach i pod różnymi nazwami od co najmniej pięciu tysięcy lat. Jej zasady polegają na przeprowadzeniu pionków na drugi kraniec planszy. Jedna osoba korzysta z czarnych figur i porusza się w kierunku pól od numeru 1 do 24, a druga od 24 do 1. Każdy z graczy podczas swojej kolejki może wykonać dwa rzuty kośćmi. Prawdopodobnie gra ta w ogólnym zarysie wywodzi się od egipskiego seneta. Jedną z najstarszych odmian tryktraka jest powstała ok. 2600 r. p.n.e. w starożytnej Mezopotamii „królewska gra z Ur” (2), znana także jako gra na dwudziestu kwadratach. Poprzednikiem tryktraka było również rzymskie „Ludus duodecim Scriptorum”. Późniejsza wersja gry, zwana Tabula Lusoria, była bardzo popularna w całej średniowiecznej Europie, ale także potępiana jako źródło zepsucia i hazardu. W 1254 r. Ludwik XI zabronił rozgrywek w tryktraka we Francji. W XVII wieku w Anglii przyjęła się nazwa Backgammon. W Polsce używa się tej nazwy zamiennie z tryktrakiem. Gra po dziś dzień jest grana w wielu odmianach w wielu różnych częściach świata, np.: Sugoroku (Japonia), Nard, Takhteh (Iran), Gul Bara, Gioul, Moultezim, Shesh Besh, Tawula (Turcja), Çoanki (Chiny), Ssangryuk (Korea), Tavli, Plakoto, Fevga, Portes (Grecja), Tapa (Bułgaria), Tablă (Rumunia) Trictrac (Francja). Współcześnie rozgrywane są międzynarodowe turnieje tryktraka bazujące na zasadach spisanych w USA.

2. Królewska gra z Ur.

2000 p.n.e. Znane egipskie początki gry nazywanej „psy i szakale” (3). Pierwszy kompletny zestaw tej gry został odkryty w tebańskim grobowcu z czasów XIII dynastii.

3. Zestaw do starej egipskiej gry „psy i szakale”.

VIII w. p.n.e. – V w. n.e. Najstarsze wzmianki o grach planszowych w Europie pochodzą z „Iliady” Homera, gdzie wspomina on o greckiej grze Petteia. Ta ewoluowała później w rzymski „Ludus latrunculorum”. Warto wspomnieć jeszcze o innej rzymskiej grze, jaką jest „Tabula Lusoria”, która jest odmianą gry kółko i krzyżyk. Gry planszowe znane były również poza światem rzymskim. Przykładem jest starożytna nordycka gra Hnefatafl, która została opracowana ok. 400 roku n.e. W Irlandii mówi się, że gra Fidchell lub Ficheall pochodzi z co najmniej 144 roku n.e.

V w. p.n.e. Liubo („sześć patyków”) była jedną z najstarszych chińskich gier planszowych dla dwóch graczy. Zasady w dużej mierze zaginęły, ale uważa się, że każdy gracz miał sześć pionków, które były przesuwane po punktach kwadratowej planszy o charakterystycznym, symetrycznym wzorze. Ruchy były określane przez rzut sześcioma kijami, które pełniły taką samą funkcję jak kości. Gra była popularna w czasach dynastii Han (202 p.n.e. – 220 n.e.). Jednak po okresie jej panowania popularność tej gry gwałtownie spadła. Wiedza na temat gry wzrosła w ostatnich latach dzięki odkryciom archeologicznym plansz do gry Liubo i sprzętu do gry w starożytnych grobowcach (4).

4. Figurki graczy w chińską grę Liubo.

ok. 500 p.n.e. W Chinach podaje się, że Go, strategiczna gra planszowa dla dwóch graczy, w której celem jest odgrodzenie większego terytorium niż przeciwnik, została wynaleziona ponad 2500 lat temu. Badanie przeprowadzone w 2016 r. przez 75 krajów członkowskich Międzynarodowej Federacji Go wykazało, że na całym świecie jest ponad 46 milionów ludzi, którzy wiedzą, jak grać w Go, i ponad 20 milionów aktywnych graczy, z których większość mieszka w Azji Wschodniej.

200 p.n.e. W prekolumbijskiej Ameryce grano w Patolli (5). Wiadomo, że była rozrywką budowniczych Teotihuacan (ok. 200 p.n.e. – 650 n.e.), Tolteków (ok. 750–1000 r.), mieszkańców Chichen Itza (założonego przez uchodźców szlachty Tolteków, ok. 1100–1300 r.), Majów, Azteków i członków wielu innych plemion i kultur.

5. Gra w starożytną środkowoamerykańską grę Patolli.

VII-XIX w. n.e. o nazwie Chaturanga rozgrywana na 64 polach. W tamtym okresie grano również w grę o nazwie Ashtapada (6), która była rozgrywaną za pomocą kości na planszy w kratkę 8×8. Te pierwociny szachów po wprowadzeniu do Persji (grano tam w miejscowa wersję Chaturangi o nazwie Shatran) rozprzestrzeniły się w świecie arabskim, a następnie w Europie. Zasady gry w szachy, które znamy dzisiaj, pojawiły się w Europie pod koniec XV wieku, a ich standaryzacja i powszechna akceptacja w kręgu kultury zachodniej nastąpiła pod koniec XIX wieku. Obecnie szachy są jedną z najpopularniejszych gier na świecie i grają w nią miliony ludzi.

6. Indyjskie malowidło przedstawiające graczy w Ashtapada.

XVI w. Popularna gra planszowa, znana w Polsce najczęściej jako „gęś”, ma prawdopodobnie starożytny rodowód, ale uznaje się, że w znanym nam kształcie wynaleziono ją we Włoszech ok. 1500 roku. Została w tym czasie podarowana przez Francesco de Medici królowi Hiszpanii Filipowi. Choć początkowo była to gra raczej hazardowa, z czasem pojawiły się też adaptacje gęsi o charakterze edukacyjnym, ucząc graczy geografii, historii i moralności.

XVI–XVII w. Choć są dowody, że w grę zbliżoną do warcabów grano co najmniej od średniowiecza na południu Europy, pierwsze oficjalne i bardziej szczegółowe wzmianki o warcabach wywodzą się z terenów XVI-wiecznej Hiszpanii. O grze pisał Antonio de Torquemada, a pod koniec tego samego stulecia traktat poświęcił im wywodzący się z Andaluzji Pedro Ruiz Montero.

XVIII-XIX w. Początki wytwarzania gier planszowych na skalę masową. Pierwsi producenci gier planszowych w drugiej połowie XVIII wieku byli zarazem twórcami map. Globalna popularyzacja gier zbiegła się w czasie z powstawaniem Imperium Brytyjskiego. Wielką popularność zyskały w tamtym czasie „gry imperialne” oparte na mapach, zdobyczach i odkryciach. Jeden z największych wydawców gier, John Wallis, był księgarzem, sprzedawcą map/wykresów, drukarzem i kartografem, który sprzedawał m.in. takie gry jak „A Tour of the British Colonies and Foreign Possessions” (7) czy „A Voyage of Discovery Williama Spoonera”. Z kolei w Prusach popularność zyskiwały gry wojenne i bitewne z gatunku nazywanego „Kriegsspiel”, które służyły do nauczania oficerów taktyki bitewnej.

7. Stara plansza do gry „A Tour of the British Colonies and Foreign Possessions”.

1904–24 Pierwowzór Monopoly (gry Monopol) został opatentowany przez Elizabeth Magie w 1904 roku i nosił nazwę „The Landlord’s Game” (8). Autorka, projektując wówczas grę, miała nieco inne intencje, niż obecnie mogłoby się nam wydawać, gdyż celem edukacyjnym jej gry miało być nie propagowanie zarabiania, lecz uświadamianie ludziom wyzysku ze strony posiadaczy. Autorka w 1924 opatentowała zmienioną wersję swojej gry. Wydawnictwo Parker Brothers odkupiło patent i wydało grę Monopoly w kształcie i z zasadami, jakie znamy do dziś.

8. Plansza gry „The Landlord’s Game”.

1931 Gra Scrabble została wymyślona przez bezrobotnego architekta Alfreda Moshera Buttsa z Rhinebeck w stanie Nowy Jork, który opatrzył swoje dzieło nazwą Criss-Cross. Wartość punktową liter ustalił, obliczając częstotliwość ich występowania na stronie tytułowej „The New York Timesa”. Od tego czasu wartości nigdy nie uległy zmianie (pomijając wydania gry w innych językach). Butts próbował zainteresować swoją grą kilka najsłynniejszych wytwórni gier planszowych, ale wszystkie odrzuciły ją jako zbyt nudną. Ostatecznie sprzedażą gry pod nazwą Lexiko w 1946 zajęła się spółka utworzona przez Buttsa i emerytowanego urzędnika, Jamesa Brunota. Brunot produkował zestawy własnoręcznie (200 egzemplarzy tygodniowo) w swoim garażu w Danbury w Connecticut. W 1948 prawa do gry nabyła firma Selchow & Righter, która uruchomiła jej masową produkcję pod nazwą Scrabble. Butts otrzymywał 5 centów od każdego sprzedanego egzemplarza, zarabiając 50 tys. dolarów rocznie do 1974, kiedy to wygasły jego prawa autorskie do gry. Do śmierci Buttsa
w 1993 na całym świecie sprzedano ponad 100 mln egzemplarzy gry.

1957 Ryzyko (9), planszowa gra strategiczna, została stworzona przez francuskiego reżysera filmowego Alberta Lamorisse’a. Jej pierwsza wersja ukazała się we Francji pod nazwą „La Conquête du Monde” (z fr. „Podbój świata”). Ryzyko jest grą przeznaczoną dla młodzieży i dorosłych, a może w nią grać równocześnie od dwóch do sześciu osób. Plansza, na której toczy się rozgrywka, jest polityczną mapą świata podzieloną na czterdzieści dwa terytoria, które składają się na sześć kontynentów. Każdy gracz otrzymuje na początku gry armię w wybranym kolorze, którą ma zdobywać terytoria pozostałych graczy tak, by mieć pod swoją kontrolą cały świat lub – w innym wariancie gry – by spełnić otrzymane na początku gry tajne zadanie.

9. Zestaw do gry ryzyko.

1970 Mastermind (10), gra planszowa przeznaczona dla dwóch osób, polegająca na odgadnięciu przez jedną z nich ukrytego kodu, wynaleziona została przez Mordechaja Meirowitza, izraelskiego naczelnika poczty i eksperta w dziedzinie telekomunikacji.

10. Mastermind.

1980 Civilization to gra planszowa zaprojektowana przez Francisa Treshama, wydana w Wielkiej Brytanii w 1980 roku przez Hartland Trefoil oraz w Stanach Zjednoczonych w 1981 roku przez Avalon Hill. Rozgrywka trwa zazwyczaj osiem lub więcej godzin i jest przeznaczona dla dwóch do siedmiu graczy. Gra jest powszechnie uważana za inspirację dla szalenie popularnej komputerowej gry o tej samej nazwie stworzonej przez Sida Meiera.

druga dekada XXI w. Po 2010 roku pojawił się szereg publikacji głoszących wielki powrót i renesans gier planszowych.  Tylko w 2016 r. w USA otwarto ponad pięć tysięcy kawiarni przeznaczonych dla graczy w gry planszowe. Podobny wzrost popularności odnotowano także w innych krajach, m.in. w Chinach.

Rodzaje gier planszowych 

• Gry strategiczne, czyli rodzaj gier planszowych, które wymagają od graczy planowania, przewidywania ruchów przeciwników oraz podejmowania decyzji mających wpływ na wynik rozgrywki. Często skupiają się na zdobywaniu terytorium, budowaniu potęg lub zarządzaniu zasobami. Przykładami popularnych gier strategicznych są Catan czy Ryzyko. 
• Gry euro, eurogry, gry ekonomiczne. Ta grupa gier skupia się na zarządzaniu zasobami i ekonomią świata gry. Gracze decydują o inwestycjach, handlu i rozwijaniu swojego biznesu, by osiągnąć dominację. W tego typu planszówkach temat odgrywa na ogół rolę drugorzędną, a główną osią zabawy jest jej mechanika połączona ze stosunkowo prostymi zasadami. Gry zwane w środowisku miłośników gier planszowych eurogrami zwykle zakładają niewielką interakcję między graczami, a jeśli ona zachodzi, to ma charakter rywalizacji o zasoby czy surowce. Przykłady gier euro to Agricola, Puerto Rico i Ticket to Ride.
• Gry kooperacyjne wymagają, aby gracze współpracowali ze sobą, zamiast rywalizować i walczyć. Wszyscy gracze pracują razem, aby osiągnąć wspólne cele lub pokonać przeciwnika, którym są często po prostu określone reguły gry. Osiągnięcie zwycięstwa wymaga dobrej komunikacji i strategicznego myślenia. Przykłady gier kooperacyjnych to Pandemic, Zakazana Wyspa.
• W grach dedukcyjnych gracze muszą wyciągać wnioski na podstawie podanych informacji, aby rozwiązać zagadki, odkryć tajemnice lub odgadnąć tożsamość innych graczy. Przykłady gier dedukcyjnych to Cluedo, Sherlock Holmes, Detektyw Konsultant i Mysterium.
• Gry bitewne i wojenne. Często odbiegają od klasycznej definicji gry planszowej i są np. związane z kolekcjonerstem (figurki) i rywalizacją turniejową. Nierzadko nie potrzebują planszy, jednak niekiedy wykorzystują różnego rodzaju tematyczne maty. Często odzwierciedlają prawdziwe zmagania znane nam z bliższej lub dalszej historii. Armie, którymi posługują się gracze, reprezentowane są przez figurki lub żetony. Niektóre gry wojenne, jak na przykład Space Empires: 4x, przenoszą starcia w świat science fiction. Przykłady gier wojennych to Twilight Struggle, Axis & Allies i Warhammer 40000.
• Gry narracyjne skupiają się na tworzeniu opowieści i kreowaniu postaci. Gracze często podejmują decyzje, które wpływają na rozwój fabuły, a niekiedy wykorzystują specjalne reguły do generowania opowieści. Przykłady gier narracyjnych to Gloomhaven, Fiasco, Oltree, Ksiega Cudów.
• Gry nazywane ameritrash to gry w stylu a merykańskim. Wiele w nich zwykle zależy od losu, na przykład od rzutu kośćmi lub doboru kart. Niezwykle istotny jest również klimat świata, w którym osadzono grę. Planszówki tego typu, jak wskazuje sama nazwa, kojarzone są ze Stanami Zjednoczonymi. Wśród przykładów można wymienić między innymi Battlestara Galacticę, Starcrafta czy Zakazane Gwiazdy.
• Gry przygodowe przenoszą graczy w niesamowite światy. Pozwalają wcielić się w różne postaci i pokonać wyzwania w formie turniejów i misji. Często porównywane do gier RPG lub komputerowych. Przykłady gier przygodowych to Mice and Mystics, Robinson Crusoe.
• Gry edukacyjne zostały zaprojektowane z myślą o naukowym i edukacyjnym aspekcie rozgrywki. Mogą uczyć matematyki, historii, języków obcych, umiejętności czytania i wielu innych tematów. Przykłady gier edukacyjnych to Timeline, Quarto. 
• Gry logiczne to rodzaj gier, które zamiast na konkretnym temacie czy fabule, skupiają się na regułach i strategicznym myśleniu. Przykłady gier abstrakcyjnych to Azul, Rój. 
• Gry hybrydowe, czerpią z dwu lub wielu gatunków, przez co trudno je jednoznacznie zakwalifikować do któregoś z nich. Coraz więcej osób odrzuca klasyczny podział lub wprowadza do niego kategorię hybryd łączących cechy różnych typów.

M.U.