Płatności bezgotówkowe
XVII-XIXI w. W Anglii używa się pierwszych weksli a potem pierwowzorów czeków do płatności. Zastępujące gotówkę dokumenty były początkowo sporządzane odręcznie. Jeden z najwcześniejszych, o których wiemy, został wystawiony na panów Morrisa i Claytona, skrybów i bankierów z Londynu i datowany jest na 16 lutego 1659 roku. W 1717 roku Bank Anglii po raz pierwszy zastosował wydrukowany formularz. Formularze te były drukowane na „papierze czekowym”, co miało zapobiec oszustwom, a klienci musieli stawić się w banku osobiście i uzyskać numerowany formularz od kasjera. Po wypisaniu czek był przynoszony do banku w celu rozliczenia. W 1772 r. London Credit Exchange Company jako pierwsza firma wystawiła czeki. Wiek później, w 1874 roku pionierskie biuro turystyczne Thomas Cook zaczęło wydawać pokwitowania, które działały jak czeki podróżne (1). Jednak prawa autorskie do instrumentu finansowego znanego jako „czek podróżny” uzyskała w 1891 roku amerykańska American Express Company. W późniejszych latach czeki tego rodzaju stały się jednym z głównych metod zabierania środków płatniczych w podróż bez ryzyka związanego z noszeniem przy sobie dużych ilości gotówki.
1914 Amerykańska firma Western Union wpada na pomysł rozdania najbardziej cenionym klientom metalowych kart/żetonów, którymi mogli płacić za usługi firmy. Karty te były potocznie nazywane „płytkami” lub „blaszkami” płatniczymi, a Amerykanie nosili je w skórzanych futerałach/kaburach (2).
1949-66 Na pomysł karty płatniczej w nowoczesnym rozumieniu, umożliwiającej płatności w sklepach i restauracjach, wpadł Amerykanin Frank McNamara. Rok później Ralph Schneider i Frank X. Ley założyli Diners Club (3), pierwszą organizację oferującą karty płatnicze do użytku w różnych miejscach bez użycia gotówki. Pierwsza karta kredytowa pojawiła się w Stanach Zjednoczonych w 1958 r. Została wydana przez Bank of America. W 1966 r. ten sam bank rozpoczyna program Bank Americard, który później ewoluuje w to, co dziś znamy pod nazwą VISA. W tym samym roku kilka banków amerykańskich (United California Bank, Wells Fargo, Crocker National Bank, Bank of California), jako konkurencję dla produktu Bank of America, zakłada organizację MasterCard (pierwotnie Master Charge).
lata 60. XX wieku IBM i American Airlines tworzą system SABRE (Semi-Automatic Busines Research Environment), który pozwala biurom linii lotniczych wyposażonym w terminale połączone z liniami telefonicznymi dokonywać rezerwacji, sprawdzać dostępność miejsc w samolotach, a także płacić za bilety w systemie kredytów elektronicznych.
1967 Wprowadzenie przez francuskie banki, BNP, Crédit du Nord, Crédit Lyonnais, Société Générale, Crédit commerciale de France i Crédit industriel et commercial systemu płatności bezgotówkowych Carte Bleue (4). Rok później uruchomiono w Paryżu pierwszy bankomat.
1968 Powstaje technologia elektronicznej wymiany danych – EDI, która później została wykorzystana jako podstawa bezgotówkowych płatności elektronicznych. Elektroniczna wymiana danych (ang. Electronic Data Interchange) to transfer biznesowych informacji transakcyjnych z systemu informatycznego do innego systemu informatycznego z wykorzystaniem standardowych, zaakceptowanych przez obie strony formatów komunikatów. Efektywne wdrożenie EDI wymaga bezpośredniej komunikacji między systemami komputerowymi, zarówno nabywców, jak i sprzedawców produktu, jednak EDI nie określa sposobu przesyłania komunikatów – mogą one być przesyłane przez dowolne medium, którym posługują się obie strony transmisji. Może to być transmisja modemowa, poprzez protokoły FTP, HTTP, AS1, AS2.
1972-73 BankAmericard umieszcza na karcie płatniczej pasek magnetyczny (5) pomagający w weryfikacji transakcji i będący podstawą elektronicznego transferu środków. Bank of America wprowadza też system BASE I, a następnie BASE II. Były to pierwsze systemy elektroniczne (wcześniej autoryzacji płatności kartami bankowymi dokonywano telefonicznie).
1979 Pierwsze terminale płatnicze (ang. „Point of Sale”, POS) umożliwiające płatności bezgotówkowe w sklepach prezentuje VISA. W 1983 roku również amerykańska firma Verifone, jako jedna z pierwszych, wprowadziła terminale płatnicze na rynek masowy. Pierwszy model wyglądem przypominał duży kalkulator biurkowy wyposażony w czytnik pasków magnetycznych do przesuwania kart kredytowych przez klientów (6).
1983 STMicroelectronics wprowadza na amerykański rynek pierwsze telefoniczne karty prepaidowe, które są pieniądzem elektronicznym. Również na rynku francuskim pojawiają się pierwsze masowo dystrybuowane karty telefoniczne.
1984 W Finlandii po raz pierwszy wprowadzono do użytku system home banking umożliwiający kontakt z bankiem za pomocą komputera.
lata 90. XX wieku W miarę upowszechniania się Internetu zaczynają powstawać rozwiązania umożliwiające płatności w sieci. Była to tzw. pierwsza generacja systemów mikropłatności. W 1994 roku nastąpiło uruchomienie pierwszych serwisów umożliwiających dokonywanie płatności przez Internet (np. Netscape Secure Commerce Server). W tym samym roku płatności via Internet zaczyna akceptować w USA sieć Pizza Hut. W 1995 roku powstaje Amazon.com, jeden z pierwszych dużych serwisów opierających się na płatnościach w Internecie. Powstają pierwsze systemy wirtualnej, cyfrowej a zarazem internetowej waluty. Jednym z pierwszych takich e-pieniędzy był Millicent założony w 1995 roku. W następnym roku pojawił się CyberCoin oraz Ecash (7). Niedługo trzeba było czekać na „elektroniczne złoto”, czyli E-gold, środek płatniczy wymyślony przez Douglasa Jacksona. Do 2009 roku korzystało z e-złota (co ciekawe, naprawdę opartego na złocie) nawet pięć milionów internautów. Do upadku tego protoplasty bitcoina przyczyniły się hakerskie ataki na system E-gold oraz wykorzystywanie systemu przez przestępców do prania pieniędzy i oszustw. Powstałą w tamtej epoce, dokładnie w 1998 roku, elektroniczną walutą, która wciąż jest w użyciu, jest stworzony w Moskwie system WebMoney.
1992 Na francuskim rynku pojawiają się karty debetowe Carte Bleue z chipem. Do weryfikacji transakcji w terminalach w punktach sprzedaży stosowany był normalnie numer PIN. Jednak po raz pierwszy możliwe były także płatności bez podania kodu – w przypadku drobnych transakcji, takich jak opłata za autostradę.
1995 VISA i MasterCard tworzą wspólny standard kart chipowych EMV. Wprowadzenie kart chipowych ma zapewnić zwiększenie bezpieczeństwa transakcji i ograniczenie skali oszustw, związanych z kartami płatniczymi. W kolejnych latach pojawiają się następne technologie służące poprawieniu bezpieczeństwa korzystania z kart płatniczych, jak np. VISA 3D Secure i MasterCard SPA home banking.
1997-99 Pierwsze mobilne formy płatności pojawiły się w USA w automatach sprzedających napoje Coca-Coli. Kupujący wysyłał SMS-a i po potwierdzeniu transakcji otrzymywał produkt. W tym samy roku pojawiła się również mobilna bankowość w dość podobnej formie, która polegała na wysyłaniu zleceń SMS-owych do Merita Bank. Na 1999 rok datuje się wprowadzenie systemu płatności mobilnych przez japońską firmę NTT DoCoMo.
1998 Startuje PayPal. Założyli go wspólnie Peter Thiel, Max Levchin, Luke Nosek oraz Elon Musk (8). Początkowo służył do przesyłania pieniędzy za pomocą telefonów komórkowych, palm pilotów i pagerów, jednak w krótkim czasie wprowadził system oparty na stronie internetowej. W październiku 2002 roku serwis PayPal został zakupiony przez serwis aukcyjny eBay za 1,5 mld dolarów i zastąpił dotychczasowy system płatności Billpoint. W 2015 roku, gdy nastąpiło oddzielenie od eBay, wartość serwisu Pay-Pal wyceniono na 47,4 mld dolarów. PayPal jako pierwszy zastosował CAPTCHA, rodzaj techniki używanej jako zabezpieczenie na stronach WWW, której celem jest dopuszczenie do przesyłania danych wypełnionych wyłącznie przez człowieka. W 2021 roku na całym świecie aktywnych było ponad 426 milionów kont PayPal.
2009 12 stycznia 2009 r. miała miejsce pierwsza transakcja bitcoinowa pomiędzy Satoshi Nakamoto, pseudonimem twórcy lub twórców tej kryptowaluty, a Halem Finneyem, inżynierem i twórcą gier wideo. W październiku tego samego roku bitcoin osiąga wartość 0,001 USD. Bitcoin (9), bitmoneta, to tzw. kryptowaluta, której jednostki mogą zostać zapisane na komputerze osobistym w formie pliku portfela lub prze-trzymywane w prowadzonym przez strony trzecie zewnętrznym serwisie zajmującym się przechowywaniem takich portfeli. W każdym z tych przypadków bitcoiny mogą zostać przesłane do innej osoby przez Internet do dowolnego posiadacza adresu bitcoin. Każdy bitcoin dzieli się na milion mniejszych jednostek, zwanych satoshi. W grudniu 2015 roku amerykańskie portale „Wired” i „Gizmondo”, po przeprowadzeniu śledztwa dziennikarskiego, zasugerowały, iż twórcą bitcoina może być australijski przedsiębiorca z branży IT – Craig Steven Wright. Australijski biznesmen w celu zakończenia spekulacji na swój temat oficjalnie przyznał się i przedstawił dowody, iż to on pod pseudonimem Satoshi Nakamoto stworzył najpopularniejszą wirtualną walutę, niemniej społeczność bitcoina uważa, że to oszustwo.
2011-19 Dekada szybkiego rozwoju usług płatności mobilnych (10). W 2011 roku powstaje Google Wallet. Trzy lata później Apple wprowadza Apple Pay, własny system płatności mobilnych. W 2015 r. Samsung prezentuje konkurencyjny ekosystem płatności mobilnych Samsung Pay. Rok później debiutuje Android Pay, nowy system płatności mobilnych firmy Google (później Google Pay). W końcu w 2019 roku następuje wprowadzenie Facebook Pay, systemu płatności mobilnych firmy, znanej obecnie pod nazwą Meta.
2020 Znacznie przyspieszenie cyfrowej transformacji w sektorze płatności, napędzane przez pandemię covid-19, lockdowny, pracę i życie zdalne w cyberprzestrzeni.
Zalety i wady gospodarki bezgotówkowej
Zalety
- Szybkość transakcji
- Zmniejszone ryzyko i koszty biznesowe
Płatności bezgotówkowe eliminują szereg zagrożeń, w tym podrabianie pieniędzy, kradzież gotówki (choć kradzież kart jest wciąż możliwa), błędy w obliczeniach. Zmniejszają się koszty bezpieczeństwa fizycznego, przetwarzania gotówki (pobieranie z banku, transport, liczenie). - Ograniczenie ryzyka zdrowotnego
Gotówka może być nośnikiem organizmów chorobotwórczych (tj. Staphylococcus aureus, Salmonella, Escherichia coli, covid-19 itp.). Jednak może to być przesadzone zagrożenie, gdyż są badania wykazujące, że gotówka jest mniej podatna na przenoszenie chorób niż powszechnie dotykane przedmioty, np. terminale kart kredytowych i PIN pady. - Redukcja operacji przestępczych
Jedną z istotnych korzyści społecznych z obrotu bezgotówkowego wymienianych jest trudność w praniu pieniędzy, uchylaniu się od płacenia podatków, przeprowadzaniu nielegalnych transakcji i finansowaniu nielegalnej działalności. - Sprawniejsze gromadzenie danych o gospodarce kraju i świata
Elektroniczny obrót bezgotówkowy pozwala dzięki połączonym systemom i gromadzeniu danych zaoszczędzić na zbieraniu danych za pomocą starych metod, ankiet, badań, audytów. Dzięki rejestrowanym transakcjom finansowym instytucje rządowe mogą lepiej, szybciej i dokładniej śledzić przepływ pieniędzy, co z jednej strony pozwala szybciej podejmować decyzje.
Wady
- Inwazja na prywatność
W przypadku transakcji rejestrowanych cyfrowo niektóre instytucje i podmioty, w tym takie, których dostępu do tych danych sobie nie życzymy, mogą mieć potencjalny dostęp do tych informacji. Dzięki dużej liczbie danych możliwe jest tworzenie profilu danej osoby za pomocą historii jego transakcji. - Brak równego dostępu
Ludzie bez dostępu do usług cyfrowych i bankowości elektronicznej mogą być w systemie opartym na transakcjach bezgotówkowych dyskryminowani. - Narażenie na cyberprzestępczość
Gdy transakcje płatnicze są przechowywane na serwerach, zwiększa to ryzyko nieautoryzowanych naruszeń przez hakerów. Cyberataki finansowe i przestępczość cyfrowa również stanowią większe ryzyko przy przejściu na płatności bezgotówkowe. - Scentralizowana kontrola
W systemie obrotu bezgotówkowego istnieje możliwość wprowadzenie totalitarnej kontroli nad ludźmi. Rząd może wprowadzić masowy nadzór i uniemożliwić określonym osobom kupowanie lub zarabianie pieniędzy. Może też ograniczać rodzaj dóbr konsumpcyjnych, które można nabyć za określoną kwotę pieniędzy.
M.U.
