Zostań w domu, zamów taniej!
Nie wychodź z domu i zamów online swoje ulubione pisma 20% taniej. Skorzystaj z kodu rabatowego: czytajwdomu

Czaturanga czteroosobowa, czyli chaturaji

Czaturanga czteroosobowa, czyli chaturaji
Oprócz niezwykle popularnych na świecie tradycyjnych szachów klasycznych, spotkać się można z najróżniejszymi odmianami królewskiej gry. Na przykład w numerze 9/2020 MT pisałem o "antyszachach", w których wygrywa ten zawodnik, który pierwszy utraci wszystkie bierki lub nie może wykonać żadnego posunięcia zgodnego z przepisami. Szachy to szlachetna rywalizacja dwóch przeciwników, chociaż spotyka się także odmiany szachów, w które gra równocześnie trzech lub czterech zawodników. Pamiętać trzeba, że przodkiem naszych szachów klasycznych jest staroindyjska "czaturanga" - gra dla czterech osób.

Za kolebkę szachów większość historyków uznaje Indie. W połowie V wieku prawzorem naszych dzisiejszych szachów była czaturanga rozgrywana na 64-polowej szachownicy (1, 2). W swojej najstarszej formie była grą czteroosobową (czatur - cztery, anga - człon). Początkowo w czaturangę grały przeciwko sobie 4 osoby, później grano też w parach, np. armie "żółta" i "czerwona" przeciwko armiom "zielonej" i "czarnej". Do gry używano kostek, liczba oczek decydowała, jaką bierką należy wykonać posunięcie. Była to gra hazardowa - za zdobycie bierki gracz otrzymywał stawkę, odpowiednią do znaczenia bierek (słoń, król, koń, łódź lub pion).

1. Wyjściowa pozycja w czaturandze czteroosobowej, nazywanej też chaturaji (co oznacza "cztery króle")
2. Zestaw do gry w czaturangę, źródło: https://bit.ly/32l7SmJ

Szachy dla czterech

Staroindyjska czteroosobowa czaturanga została w VI wieku n.e. przekształcona przez Persów w grę dwuosobową i nazwana czatrang. Z czasem zrezygnowano z używania kostki, a do graczy należał wybór posunięcia. Chociaż szachy dwuosobowe zawojowały świat, to w epoce średniowiecza i następnych wiekach nadal grano w szachy czteroosobowe.

O szachach czteroosobowych pisał m.in. kapitan George Hope Verney w Anglii w 1881 roku (3, 4). Gra ta szybko zdobyła wtedy popularność w USA, a w Anglii, założony przez Verneya Londyński Klub Szachów dla Czterech liczył w październiku 1885 roku 80 członków. W 1888, M.E. Hughes-Hughes zaproponował niewielkie zmiany w regułach gry, które stały się standardem w londyńskim klubie szachów czteroosobowych.

3. George Hope Verney
4. Four-Handed Chess (1881), źródło: https://bit.ly/2I1Cz9P

W szachach czteroosobowych zawodnicy wykonują kolejno po jednym ruchu, zgodnie z ruchem wskazówek zegara na 160-polowej szachownicy. Bierki zawodnika, który został zmatowany, zabierane są z szachownicy. Grać można albo dwóch na dwóch, albo do ostatniego gracza. W tym drugim przypadku gra cechuje się dużą nieprzewidywalnością, często dochodzi do ataków "trzech na jednego".

Od niedawna w szachy czteroosobowe można grać na stronie Chess.com - najpopularniejszej obecnie międzynarodowej stronie do gry w szachy online. "Szachy dla czterech" na Chess.com nieco różnią się od ich tradycyjnej wersji, jeśli chodzi o zasady. O zwycięstwie decyduje system punktowy, którego reguły przedstawione są na stronie: www.chess.com/4-player-chess.

Jeśli chodzi o strategię gry w tę odmianę szachów, to zazwyczaj najgroźniejszym graczem na szachownicy jest ten siedzący po lewej stronie. Większe znaczenie niż w szachach klasycznych mają gońce, które są zazwyczaj cenniejsze od skoczków i mogą w niektórych pozycjach być nawet lepsze od wież (atakować mogą odległe punkty na szachownicy). Warto też pamiętać i stosować strategie znane z szachów klasycznych, jak np. wyprowadzanie figur przed rozpoczęciem brawurowego ataku, zabezpieczenie króla przez roszadę czy ustawianie wież za pionkami maszerującymi do pola promocji.

Najczęściej spotykana w szachach czteroosobowych szachownica ma 160 pól - 4 prostokąty po 24 pola dla każdego z zawodników oraz część środkowa szachownicy o standardowych rozmiarach 64 pól (5).

5. Szachownica 160-polowa, bierki różnią się kolorem i kształtem, źródło Frank Sölter

Bierki mogą mieć różne kolory, jak np. białe, czerwone, czarne i niebieskie (6).

6. Bierki 4-kolorowe

W szachy czteroosobowych (7) gra się indywidualnie lub drużynowo (2 osoby przeciwko 2 pozostałym). Gracze tej samej drużyny muszą siedzieć naprzeciwko siebie, aby nie wykonywać ruchu bezpośrednio po sobie. W tym przypadku każdy z graczy może grać jedynie swoimi bierkami, jednakże przy określaniu mata bierze się pod uwagę wszystkie bierki drużyny. W przypadku mata lub pata gracz zaprzestaje gry, chyba że partnerowi uda się go uwolnić od zagrożenia. Gra kończy się, gdy obaj gracze przeciwnej strony zostaną zamatowani.

7. Szachy dla czterech, źródło Graphic collection of Marcin Jahr
8. Po ruchu niebieskich G:e13+ zielone zostają wyeliminowane z gry, źródło: https://imgur.com/r/chess/bNa3UfG

Na diagramie 8 król zielonych jest zamatowany, ponieważ jest podwójnie szachowany i nie ma pól do ucieczki.

dr inż. Jan Sobótka
- nauczyciel akademicki, licencjonowany
instruktor i sędzia szachowy

Zobacz także:

Antyszachy