Szachista, który został mistrzem świata w wieku 18 lat
Rusłan Olehowycz Ponomariow (ukr. Русла́ н Оле́ гович Пономарьо́ в) urodził się 11 października 1983 roku w Gorłówce, miejscowości leżącej na wschód od Doniecka na Ukrainie. Nazwa miejscowości pochodzi od geologa rosyjskiego Piotra Gorłowa, który prowadził prace badawcze na terenie osady. Rusłan w wieku 5 lat nauczył się grać w szachy od swojego ojca. Jego talent bardzo szybko się rozwijał i wkrótce chłopiec zaczął ogrywać swojego tatę. W wieku 9 lat zdobył pierwszą kategorię szachową, a we wrześniu 1993 roku przeniósł się do Kramatorska – miasta we wschodniej Ukrainie, w obwodzie donieckim. W tym ok. 150-tysięcznym mieście utworzono jedną z najsłynniejszych na świecie szkół szachowych. Na szczęście nie było to daleko od Gorłówki, więc rodzice często odwiedzali syna. W nowym miejscu Rusłan zamieszkał w domu dalekiej rodziny. Tak się złożyło, że dyrektorem szkoły szachowej, która później stała się słynna na cały świat, był kuzyn ojca, Michaił Ponomariow. Jak tylko Rusłan pokazał swoje wybitne szachowe umiejętności, został mu przydzielony indywidualny trener. Był nim Borys, syn Michaiła.
Jeszcze jako dziecko Rusłan zaczął odnosić międzynarodowe sukcesy szachowe. W 1994 roku zajął trzecie miejsce na Mistrzostwach Świata do lat 12 w wieku dziesięciu lat. Mając 12 lat, wygrał Mistrzostwa Europy do lat 18, a w następnym roku wygrał Mistrzostwa Świata do lat 18. W 1998 roku, w wieku czternastu lat, otrzymał tytuł arcymistrza, stając się najmłodszym szachistą, który w tamtym czasie posiadał ten tytuł.
źródło https://tiny.pl/jbywv260
Dwa konkurencyjne Mistrzostwa Świata w szachach
Od 1948 do 1993 roku Mistrzostwa Świata w Szachach były organizowane przez Międzynarodową Federację Szachową FIDE. W 1993 roku brytyjski arcymistrz Nigel Short wygrał Turniej Kandydatów i tym samym został pretendentem do tytułu Mistrza Świata w Szachach. Mistrzem Świata był wtedy Garri Kasparow (od 1985 roku). Zgodnie z przepisami FIDE, oferty dotyczące miejsca rozegrania meczu o tytuł Mistrza Świata powinny być ustalane przez trzy strony – FIDE, Mistrza Świata i Pretendenta. Według Kasparowa i Shorta, prezydent FIDE Florencio Campomanes złamał te zasady, ogłaszając, że miejscem rozegrania zwycięskiej oferty jest Manchester (FIDE czerpało część swoich dochodów z funduszu nagród Mistrzostw Świata).
W odpowiedzi na to Kasparow i Short założyli rywalizującą z FIDE organizację, Professional Chess Association (Stowarzyszenie Zawodowych Szachistów) i rozegrali swój mecz o mistrzostwo świata pod jego auspicjami we wrześniu i październiku 1993 roku. Kasparow wygrał 12,5–7,5 i został Mistrzem Świata PCA w Szachach. FIDE pozbawiło Kasparowa tytułu Mistrza Świata FIDE i zamiast tego zorganizowało mecz pomiędzy Anatolijem Karpowem i Janem Timmanem, dwoma ostatnimi graczami, których Short pokonał, aby wygrać Turniej Kandydatów. Karpow wygrał ten mecz, zostając Mistrzem Świata FIDE w Szachach. Oznaczało to, że po raz pierwszy w historii szachów było dwóch mistrzów świata, Mistrz Świata FIDE i Mistrz Świata PCA. Karpow i Kasparow obronili swoje tytuły odpowiednio na Mistrzostwach Świata w Szachach FIDE 1996 i Mistrzostwach Świata w Szachach PCA 1995.
Rozłam PCA z FIDE został ostatecznie zażegnany podczas Mistrzostw Świata w 2006 r., w meczu reintegracyjnym pomiędzy klasycznym Mistrzem Świata Władimirem Kramnikiem z Rosji a Mistrzem Świata FIDE z 2005 r. Weselinem Topałowem z Bułgarii. Mecz ten, rozegrany w Eliście (stolica republiki Kałmucji w Rosji) w dniach 23 września – 13 października 2006 r. zunifikował dwa tytuły mistrza świata i wyłonił niekwestionowanego mistrza świata po 13 latach podziału. Po dogrywce mecz zakończył się wynikiem 8½–7½ dla Władimira Kramnika.
Mistrzostwa Świata FIDE w Szachach 2001/2002
W 1997 roku FIDE wprowadziła system pucharowy turniejów o mistrzostwo świata. Rusłan Ponomariow zwyciężył w czwartym z pięciu turniejów rozegranych tym systemem. W dniach 27 listopada – 14 grudnia 2001 rozegrano w Moskwie pierwszych sześć rund turnieju, a mecz finałowy o tytuł Mistrza Świata FIDE w dniach 16–25 stycznia 2002. W turnieju uczestniczyło 128 zawodników. W Mistrzostwach Świata FIDE nie uczestniczyli dwaj najsilniejsi wówczas szachiści, Garri Kasparow i Władimir Kramnik. Zawodnicy rozgrywali ze sobą po dwie partie klasyczne (w półfinałach po 4, a w finale – 8), następnie – w przypadku wyniku remisowego – pojedynek dwupartiowy tempem 2 gry po 20 minut +10 sekund na ruch, po nim zaś – w razie konieczności – jeszcze jeden tempem 2 gry pięciominutowe +10 sekund na ruch. Jeśli po tych partiach wynik wciąż był remisowy, rozgrywano jedną decydującą partię (tzw. armagedon) tempem błyskawicznym (białe mają 6 minut, czarne 5 minut, w przypadku remisu kwalifikuje się gracz z czarnymi figurami). Do finału zakwalifikowali się dwaj zawodnicy ukraińscy, z których Wasyl Iwanczuk zaliczał się do faworytów turnieju, a awans 18-letniego Ponomariowa stanowił wielką niespodziankę.
W finale turnieju faworyzowany Wasilij Iwanczuk nie wytrzymał presji i praktyczne bez walki przegrał całe spotkanie 2½ – 4½, ulegając w pierwszej i piątej partii, nie wygrywając żadnej. Tym samym osiemnastoletni Rusłan Ponomariow został najmłodszym Mistrzem Świata w historii szachów (2).
źródło: https://tiny.pl/pw78qnvm
We wrześniu 2003 roku planowane było rozegranie w Jałcie czternastopartiowego meczu Ponomariowa z Kasparowem, którego zwycięzca miałby zagrać ze zwycięzcą meczu między Władimirem Kramnikiem i Péterem Lékó w ramach tzw. Porozumienia Praskiego mającego na celu zjednoczenie Mistrzostw Świata w Szachach. Jednakże zostało to odwołane przez FIDE z powodu niepodpisania kontraktu przez Ponomariowa, który zarzucał brak równości w kontrakcie dla obu pretendentów. Ponomariow pozostał mistrzem FIDE do roku 2004, kiedy zwyciężył uzbecki szachista Rustam Kasimdżanow w kolejnym turnieju pucharowym Mistrzostw Świata FIDE. W Mistrzostwach Świata FIDE systemem pucharowym, rozgrywanych w Libii, Kasimdżanow sprawił wielką niespodziankę, eliminując wyżej notowanych arcymistrzów: Wasyla Iwanczuka, Aleksandra Griszczuka i Weselina Topałowa, by w finale w dogrywkach, granych przyspieszonym tempem gry, pokonać angielskiego Arcymistrza Michaela Adamsa.
11 października 2003 roku Mistrz Świata Rusłan Ponomariow, podczas drużynowych Mistrzostw Europy w Płowdiwie został pierwszym arcymistrzem zdyskwalifikowanym za używanie telefonu komórkowego podczas rozgrywek. Zdarzyło się to podczas partii z Jewgienijem Agrestem, w której Ponomariow wbrew regulaminowi zapomniał wyłączyć telefon. Okazało się, że zadzwoniła do niego jego matka z urodzinowymi życzeniami.
W 2005 roku Ponomariow awansował do finału Pucharu Świata w Chanty-Mansyjsku, w którym przegrał z ormiańskim szachistą Lewonem Aronianem. Rusłan Ponomariow siedmiokrotnie reprezentował Ukrainę na olimpiadach szachowych. W 2004 i 2010 zdobył złoty medal olimpijski wspólnie z drużyną, a indywidualnie zdobył złoty medal w 2000 za najlepszy wynik na II szachownicy.
W latach 2001 i 2005 uczestniczył w drużynowych mistrzostwach świata. W 2001 roku zdobył złoty medal drużynowy i złoty indywidualnie, grając na II szachownicy, a w 2005 roku złoty indywidualnie, grając też na II szachownicy. W czerwcu 2011 roku wygrał w Kijowie 80. Mistrzostwa Ukrainy w Szachach z wynikiem 8½/11. Najwyższy ranking w dotychczasowej karierze osiągnął 1 lipca 2011, z wynikiem 2764 zajmował wówczas 10. miejsce na światowej liście FIDE.
W ciągu sześciu lat od zdobycia mistrzostwa świata Ponomariow uzyskał dyplomy ukończenia studiów wyższych w Instytucie Prawa w Kramatorsku i w Kijowskim Państwowym Uniwersytecie Wychowania Fizycznego. Ponomariow mieszka w Bilbao w Hiszpanii, jest żonaty z Inés Goni, hiszpańską tłumaczką, która oprócz hiszpańskiego włada językiem angielskim, francuskim i baskijskim. Mają 9-letniego syna Jarosława (3).
źródło: https://tiny.pl/7b0z49-d
Rusłan Ponomariow (4, 5) za swoje osiągnięcia szachowe i znaczący wkład we wzmocnienie międzynarodowego autorytetu sportowego Ukrainy został odznaczony m.in. Orderem Księcia Jarosława Mądrego i Orderem „Za zasługi” III klasy. W 2022 roku ukazała się książka „From Ukraine With Love For Chess” (6), napisana przez najsilniejszych ukraińskich szachistów. Opisali w niej swoje najlepsze lub jedne z najlepszych partii, a tym samym połączyli siły, aby pomóc Ukrainie i Ukraińcom, ponieważ cały dochód z tej książki trafia do ukraińskich organizacji charytatywnych. Znaczący wkład w jej wydanie mieli Rusłan Ponomariow, Wasyl Iwanczuk i siostry Muzyczuk.
źródło: https://tiny.pl/01jxg8ww
źródło: https://tiny.pl/d7-zgg4f
źródło: https://tiny.pl/7d-y0xnt
A oto pier wsza z 7 rozegranych finałowych partii w meczu o tytuł Mistrza Świata FIDE.
Rusłan Ponomariow – Wasyl Iwanczuk
Mistrzostwa Świata FIDE, Moskwa 16.01.2002 r., 1 runda finału.
1. e4 e6 2. d4 d5 3. Sc3 Sf6 4. Gg5 d:e4 5. S:e4 Ge7 6.G:f6 G:f6 7. Sf3 O-O 8. Hd2 Ge7 9. O-O-O Hd5 Po długiej roszadzie Iwanczuk mógł kontynuować standardowe rozwinięcie 9…Sd7 z następnym 10. b6 i 11… Gb7 10. Sc3 Ha5 11. a3 Sd7 12. Kb1 Hb6 13. He3 Sf6 14. Se5 (diagram 7) 14…Wd8? Błąd, można było grać np. 14…Sd5 15. Hf3 S:c3+ 16. H:c3 c5 17. d:c5 H:c5 18. H:c5 G:c5 z równymi szansami. Inną możliwością było np. 14…c5 15. Sc4 Hc7 16. He5 H:e5 17.d:e5 Sg4 też z wyrównaną pozycją 15. Gc4 Gd7 16. Gb3 Ge8 17. Whe1 Gf8 18. g4 Sd5 Po 18…a5 białe mogły grać 19. g5 Sd7 20. Sg4 a po 18…Sd7 19. Sc4 Ha6 20. d5 W obu przypadkach białe zachowywałyby również przewagę pozycyjną 19. Hf3 (diagram 8) 19…c6? Decydujący błąd czarnych. Lepsze było 19…S:c3+ 20. H:c3 a5 21. He3 a4 22. Ga2 f6 23. Sf3 Gf7 z niewielką przewagą białych 20. Se4 Białe rozpoczynają decydujący atak 20…Hc7 21. c4 Se7 (diagram 9) 22. Sg5 Sc8 23.c5 (diagram 10) 1-0 Czarne poddały się, ponieważ nie ma obrony przed podwójną groźbą 24. S:e6 i 24. Sg:f7. Mogło jeszcze nastąpić np. 23…Wd5 24. Hh3 h6 25. S:e6 f:e6 26. g5 h5 27. G:d5 e:d5 28. g6 Se7 29. H:h5.
dr inż. Jan Sobótka
– nauczyciel akademicki,
licencjonowany instruktor
i sędzia szachowy
